ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ
ଶ୍ରେଣୀ: Class 9 | ବିଷୟ: Sanskrit Grammar
ଅଧ୍ୟାୟ: Class9 SanGram Ch03 Ch03 Pada Prakarana (ପଦ ପ୍ରକରଣ)
୧. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ ଓ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map & Conceptual Architecture)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣର ଏକ ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଅଟେ, ଯେଉଁଥିରେ 'ପଦ'ର ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରକାରଭେଦ ଏବଂ ବାକ୍ୟରେ ଏହାର ପ୍ରୟୋଗ ସମ୍ପର୍କରେ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି। ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ କେବଳ ଶବ୍ଦ ବା ପ୍ରକୃତିକୁ ବାକ୍ୟରେ ସିଧାସଳଖ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ବାକ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ପାଇଁ ଶବ୍ଦକୁ 'ପଦ'ରେ ପରିଣତ କରିବାକୁ ହୁଏ।
ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Conceptual Architecture):
ପ୍ରକୃତି (ଶବ୍ଦ)
│
┌─────────────────────┴─────────────────────┐
▼ ▼
ପ୍ରାତିପଦିକ (ନାମ) ଧାତୁ (କ୍ରିୟାବାଚକ)
│ │
(ସୁପ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ) (ତିଙ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ)
▼ ▼
ସୁବନ୍ତ ପଦ ତିଙନ୍ତ ପଦ
│ │
┌─────────────┼─────────────┬─────────────┐ ▼
▼ ▼ ▼ ▼ କ୍ରିୟା
ବିଶେଷ୍ୟ ବିଶେଷଣ ସର୍ବନାମ ଅବ୍ୟୟ
ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ:
୧. ପ୍ରକୃତି, ପ୍ରାତିପଦିକ ଏବଂ ଧାତୁ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝିବା।
୨. ସୁବନ୍ତ ଓ ତିଙନ୍ତ ପଦର ଗଠନ ପ୍ରଣାଳୀ ଶିଖିବା।
୩. ବିଶେଷ୍ୟ ଓ ବିଶେଷଣର ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରକାରଭେଦ ଜାଣିବା।
୪. ସର୍ବନାମ ପଦର ବ୍ୟବହାର ଏବଂ ସଂସ୍କୃତରେ ଥିବା ୩୩ଟି ମୁଖ୍ୟ ସର୍ବନାମ ଶବ୍ଦ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ଆହରଣ କରିବା।
୫. ଅବ୍ୟୟ ପଦର ସଂଜ୍ଞା ଏବଂ ବାକ୍ୟରେ ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରୟୋଗକୁ ହୃଦୟଙ୍ଗମ କରିବା।
୨. ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ନିୟମାବଳୀ (Comprehensive Theory & Rules)
୨.୧ ପ୍ରକୃତି ଓ ପଦର ସଂଜ୍ଞା (Definition of Prakrti and Pada):
କୌଣସି ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ଏକ ବା ଏକାଧିକ ବର୍ଣ୍ଣର ସମଷ୍ଟିକୁ ଶବ୍ଦ ବା 'ପ୍ରକୃତି' କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକୃତି ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଅଟେ:
୧. ପ୍ରାତିପଦିକ (ନାମ): ବସ୍ତୁବାଚକ କିମ୍ବା ବସ୍ତୁର ବିଶେଷଣ ବାଚକ ପ୍ରକୃତିକୁ 'ନାମ' ବା 'ପ୍ରାତିପଦିକ' କୁହାଯାଏ।
୨. ଧାତୁ: କ୍ରିୟାବାଚକ ପ୍ରକୃତିକୁ 'ଧାତୁ' କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରାତିପଦିକ ଓ ଧାତୁରେ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ କରାଯାଇ 'ପଦ' ନିର୍ମାଣ କରାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରତ୍ୟୟଗୁଡ଼ିକୁ 'ବିଭକ୍ତି ପ୍ରତ୍ୟୟ' କୁହାଯାଏ।
ବ୍ୟାକରଣ ଶାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୂତ୍ର:
"ସୁପ୍ତିଙନ୍ତଂ ପଦମ୍" — ଅର୍ଥାତ୍ ସୁପ୍-ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ ଏବଂ ତିଙ୍-ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ ଶବ୍ଦକୁ ହିଁ ପଦ କୁହାଯାଏ।
"ଅପଦଂ ନ ପ୍ରଯୁଞ୍ଜୀତ" — ଅର୍ଥାତ୍ ବାକ୍ୟରେ କେବେ ହେଲେ ଅପଦ (ଯେଉଁଥିରେ ବିଭକ୍ତି ପ୍ରତ୍ୟୟ ଲାଗିନାହିଁ) ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଉଦାହରଣ: ମଧୁଃ ଗାୟତି।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୨.୨ ବିଶେଷ୍ୟ ପଦ (Noun):
ଯେଉଁ ପଦ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ବସ୍ତୁ, ବ୍ୟକ୍ତି, ଜାତି, ଗୁଣ ବା କ୍ରିୟାର ବୋଧ ହୁଏ, ତାହାକୁ ବିଶେଷ୍ୟ ପଦ କୁହାଯାଏ।
ସୂତ୍ର: "ଗୁଣାଦିଭିଃ ସଦ୍ଭେଦ୍ୟଂ ତଦ୍ ବିଶେଷ୍ୟମୁଦାହୃତମ୍।"
ବିଶେଷ୍ୟ ପଦର ପାଞ୍ଚୋଟି ମୁଖ୍ୟ ବିଭାଗ ରହିଛି:
(କ) ବସ୍ତୁବାଚକ: ଘଟଃ, ସୁବର୍ଣ୍ଣମ୍, ବସ୍ତ୍ରମ୍, ଶିଳା।
(ଖ) ବ୍ୟକ୍ତିବାଚକ: ରାମଃ, ହିମାଳୟଃ, ଗଙ୍ଗା।
(ଗ) ଜାତିବାଚକ: ନରଃ, ପଶୁଃ, ପକ୍ଷୀ, ନଦୀ।
(ଘ) ଗୁଣବାଚକ: ଗୁରୁତ୍ୱମ୍, ଧୈର୍ଯ୍ୟମ୍, ସାଧୁତା।
(ଙ) କ୍ରିୟାବାଚକ: ଗମନମ୍, ଶ୍ରବଣମ୍, ଶୟନମ୍।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୨.୩ ବିଶେଷଣ ପଦ (Adjective):
ଯେଉଁ ପଦ ଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ୍ୟର ଗୁଣ, ଅବସ୍ଥା, ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରଭୃତି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ବିଶେଷଣ ପଦ କୁହାଯାଏ।
ନିୟମ ୧: ଯଦି କୌଣସି ବିଶେଷଣ ପଦର ପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ୍ୟର ସ୍ୱତଃ ବୋଧ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ସେଠାରେ ବିଶେଷ୍ୟର ପ୍ରୟୋଗ ଐଚ୍ଛିକ (Optional) ଅଟେ।
ସୂତ୍ର: "ବିଶେଷଣମାତ୍ର-ପ୍ରୟୋଗୋ ବିଶେଷ୍ୟପ୍ରତିପତ୍ତୌ।"
ଉଦାହରଣ: ଦରିଦ୍ରାଃ (ଦରିଦ୍ରାଃ ଜନାଃ) ଦୁଃଖଶତାନି ସହନ୍ତେ।
ନିୟମ ୨ (ଲିଙ୍ଗ, ବିଭକ୍ତି ଓ ବଚନ ସମାନତା):
ବିଶେଷ୍ୟ ପଦର ଯେଉଁ ଲିଙ୍ଗ, ଯେଉଁ ବିଭକ୍ତି ଏବଂ ଯେଉଁ ବଚନ ଥାଏ, ବିଶେଷଣ ପଦର ମଧ୍ୟ ସେହି ଲିଙ୍ଗ, ସେହି ବିଭକ୍ତି ଓ ସେହି ବଚନ ହୋଇଥାଏ।
ସୂତ୍ର: "ବିଶେଷ୍ୟସ୍ୟ ହି ଯଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ବିଭକ୍ତି-ବଚନେ ଚ ଯେ। ତାନି ସର୍ବାଣି ଯୋଜ୍ୟାନି ବିଶେଷଣପଦେଷ୍ୱପି।।"
ଉଦାହରଣ:
ବ୍ୟତିକ୍ରମ (Exceptions):
କେତେକ ସ୍ଥଳରେ ବିଶେଷ୍ୟର ଲିଙ୍ଗ ଅନୁସାରେ ବିଶେଷଣର ଲିଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନାହିଁ, କାରଣ ସେଗୁଡ଼ିକ 'ନିୟତ ଲିଙ୍ଗ ବିଶିଷ୍ଟ' ଶବ୍ଦ ଅଟନ୍ତି।
ଉଦାହରଣ:
ବିଶେଷଣର ପ୍ରକାରଭେଦ:
୧. ସମାନାଧିକରଣ ବିଶେଷଣ: ଯଦି ବିଶେଷଣ ଓ ବିଶେଷ୍ୟ ସମାନ ବିଭକ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
୨. ବ୍ୟଧିକରଣ ବିଶେଷଣ: ଯଦି ବିଶେଷଣ ଓ ବିଶେଷ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବିଭକ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ଉଦାହରଣ: ରାମସ୍ୟ ଗୃହମ୍, ଗଙ୍ଗାୟାଃ ଜଲମ୍, ତିଲେ ତୈଲମ୍, କୁଠାରେଣ ଛେଦନମ୍। ଏଠାରେ ରାମସ୍ୟ, ଗଙ୍ଗାୟାଃ, ତିଲେ, କୁଠାରେଣ ଆଦି ପଦଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟଧିକରଣ ବିଶେଷଣ ଅଟନ୍ତି।
୩. ବିଶେଷଣର ବିଶେଷଣ: ଅଳ୍ପମ୍ ଉଷ୍ଣମ୍ ଦୁଗ୍ଧମ୍, ଅଧିକଂ ଶୀତଳଂ ଜଲମ୍।
୪. ସର୍ବନାମର ବିଶେଷଣ: ଅଧାର୍ମିକଃ ସଃ, ଧାର୍ମିକଃ ତ୍ୱମ୍।
୫. ଅବ୍ୟୟର ବିଶେଷଣ: ରମଣୀୟଂ ପ୍ରାତଃ, ବହୁ ମିଥ୍ୟା।
୬. କ୍ରିୟାର ବିଶେଷଣ: ମଧୁରଂ ଗାୟତି, ମୃଦୁ ହସତି। (ନିୟମ: କ୍ରିୟା ଓ ଅବ୍ୟୟର ବିଶେଷଣ ସର୍ବଦା କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗ ଓ ଏକବଚନାନ୍ତ ହୋଇଥାଏ)।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୨.୪ ସର୍ବନାମ ପଦ (Pronoun):
ଯେଉଁ ପଦଗୁଡ଼ିକ ବିଶେଷ୍ୟ-ବିଶେଷଣ ପ୍ରଭୃତିର ବଦଳରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସର୍ବନାମ କୁହାଯାଏ। ସଂସ୍କୃତରେ 'ସର୍ବ', 'ବିଶ୍ୱ' ପ୍ରଭୃତି ୩୩ଟି ଶବ୍ଦକୁ ସର୍ବନାମ କୁହାଯାଏ।
ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ: ସର୍ବ, ବିଶ୍ୱ, ଉଭ, ଉଭୟ, ଅନ୍ୟ, ଅନ୍ୟତର, ଇତର, ତ୍ୱତ୍, ତ୍ୱ, ନେମ, ସମ, ସିମ, ପୂର୍ବ, ପର, ଅବର, ଦକ୍ଷିଣ, ଉତ୍ତର, ଅପର, ସ୍ୱ, ଅନ୍ତର, ତ୍ୟଦ୍, ତଦ୍, ଯଦ୍, ଏତଦ୍, ଇଦମ୍, ଅଦସ୍, ଏକ, ଦ୍ୱି, ଯୁଷ୍ମଦ୍, ଅସ୍ମଦ୍, ଭବତୁ (ଭବତ୍) ଓ କିମ୍। ଏହା ବ୍ୟତୀତ 'ଡତର' ଓ 'ଡତମ' ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ ପଦ ମଧ୍ୟ ସର୍ବନାମ ଅଟନ୍ତି।
ସର୍ବନାମର ବ୍ୟବହାରିକ ଉଦାହରଣ:
(କ) ଈଶ୍ୱରଃ ସର୍ବସ୍ୟ କର୍ତ୍ତା, ସଃ ତୁ ତସ୍ୟ ରକ୍ଷକୋଽପି। (ଏଠାରେ 'ସଃ' ଓ 'ତସ୍ୟ' ସର୍ବନାମ ଦ୍ୱୟ ଯଥାକ୍ରମେ ବିଶେଷ୍ୟ 'ଈଶ୍ୱର' ଓ ସର୍ବନାମ 'ସର୍ବ' ସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟବହୃତ)।
(ଖ) ଗଙ୍ଗାୟାଃ ଜଲଂ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟକରମ୍, ଅତଃ ଜନାଃ ତସ୍ୟାଃ ଜଲେ ସ୍ନାନଂ କୁର୍ବନ୍ତି। (ଏଠାରେ 'ତସ୍ୟାଃ' ସର୍ବନାମ ପଦଟି 'ଗଙ୍ଗାୟାଃ' ବିଶେଷଣ ପଦ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟବହୃତ)।
(ଗ) ପ୍ରାତଃ ଶଯ୍ୟା ତ୍ୟାଜ୍ୟା, ତସ୍ମିନ୍ ଈଶ୍ୱରସ୍ମରଣମପି କାର୍ଯ୍ୟମ୍। (ଏଠାରେ 'ତସ୍ମିନ୍' ସର୍ବନାମ 'પ્રାତଃ' ଅବ୍ୟୟ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟବହୃତ)।
(ଘ) 'ଅହଂ ଯଥାନିୟମଂ ରାଜ୍ୟଂ ପାଳୟିଷ୍ୟାମି' ଏତତ୍ ଉକ୍ତ୍ୱା ମନ୍ତ୍ରୀ ଶପଥଂ କୃତବାନ୍। (ଏଠାରେ 'ଏତତ୍' ସର୍ବନାମଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବାକ୍ୟ ବଦଳରେ ବ୍ୟବହୃତ)।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୨.୫ ଅବ୍ୟୟ ପଦ (Indeclinable):
ତିନିଲିଙ୍ଗ, ତିନିବଚନ ଓ ସାତ ବିଭକ୍ତିରେ ଯେଉଁ ଶବ୍ଦର ରୂପରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନାହିଁ ଏବଂ ସର୍ବଦା ଏକାପରି ରହେ, ତାହାକୁ ଅବ୍ୟୟ ପଦ କୁହାଯାଏ।
ସୂତ୍ର ଶ୍ଲୋକ:
"ସଦୃଶଂ ତ୍ରିଷୁ ଲିଙ୍ଗେଷୁ ସର୍ବାସୁ ଚ ବିଭକ୍ତିଷୁ।
ବଚନେଷୁ ଚ ସର୍ବେଷୁ ଯନ୍ନ ବ୍ୟେତି ତଦବ୍ୟୟମ୍।।"
ଅବ୍ୟୟ ପଦର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର:
(କ) ସାଧାରଣ ଅବ୍ୟୟ: ଅତଃ, ତତ୍ର, ଇହ, ସଦା, ଅଧୁନା, ଇଦାନୀମ୍, ତର୍ହି, ଯଥା, ଇତ୍ଥମ୍, ପୁରସ୍ତାତ୍, ପୁରଃ, ଦ୍ୱିଧା ଇତ୍ୟାଦି।
(ଖ) ଅବ୍ୟୟୀଭାବ ସମାସ ନିଷ୍ପନ୍ନ ପଦ: ଉପକୂଳମ୍, ଯଥାଶକ୍ତି ପ୍ରଭୃତି।
(ଗ) ଉପସର୍ଗ (୨୨ଟି): ପ୍ର, ପରା, ଅପ, ସମ୍, ଅନୁ, ଅବ, ନିର୍, ନିସ୍, ଦୁସ୍, ଦୁର୍, ବି, ନି, ଆଙ୍ (ଆ), ଅଧି, ଅପି, ଅତି, ସୁ, ଉଦ୍, ଅଭି, ପ୍ରତି, ପରି, ଉପ। ଏଗୁଡ଼ିକ କ୍ରିୟା ଯୋଗରେ ଉପସର୍ଗ ହେଲେ ହେଁ ସମୟ ସମୟରେ ଅବ୍ୟୟ ରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି।
(ଘ) କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ ପଦ: କ୍ତ୍ୱା (କ୍ତ୍ୱାଚ୍), ଲ୍ୟପ୍, ତୁମୁନ୍ ପ୍ରଭୃତି ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗରେ ଗଠିତ ପଦଗୁଡ଼ିକ ଅବ୍ୟୟ ଅଟନ୍ତି।
ମୁଖ୍ୟ ଅବ୍ୟୟଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥ ଓ ବାକ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ:
୩. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (100% Solved Exercises)
'କ' ସ୍ତମ୍ଭ 'ଖ' ସ୍ତମ୍ଭ
(ଅ) ମଧୁମୟଃ (i) ଜଳମ୍
(ଆ) ପୀତାମ୍ବରଃ (ii) ଫଳମ୍
(ଇ) ସୁପକ୍ୱମ୍ (iii) ବ୍ୟଞ୍ଜନମ୍
(ଈ) ସୁଶୀତଳମ୍ (iv) ସରସ୍ୱତୀ
(ଉ) ଶୁକ୍ଳାମ୍ବରା (v) ବିଷ୍ଣୁଃ
(ଊ) ରୁଚିକରମ୍ (vi) ବସ୍ତ୍ରମ୍
(ଋ) ଶୁଭ୍ରମ୍ (vii) ବସନ୍ତଃ
ସମାଧାନ ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ (Step-by-Step Matching):
୧. ମଧୁମୟଃ (ପୁଂଲିଙ୍ଗ ବିଶେଷଣ) ───► ବସନ୍ତଃ (ପୁଂଲିଙ୍ଗ ବିଶେଷ୍ୟ) [ମଧୁମୟଃ ବସନ୍ତଃ]
୨. ପୀତାମ୍ବରଃ (ପୁଂଲିଙ୍ଗ ବିଶେଷଣ) ───► ବିଷ୍ଣୁଃ (ପୁଂଲିଙ୍ଗ ବିଶେଷ୍ୟ) [ପୀତାମ୍ବରଃ ବିଷ୍ଣୁଃ]
୩. ସୁପକ୍ୱମ୍ (କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗ ବିଶେଷଣ) ───► ଫଳମ୍ (କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗ ବିଶେଷ୍ୟ) [ସୁପକ୍ୱମ୍ ଫଳମ୍]
୪. ସୁଶୀତଳମ୍ (କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗ ବିଶେଷଣ) ───► ଜଳମ୍ (କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗ ବିଶେଷ୍ୟ) [ସୁଶୀତଳମ୍ ଜଳମ୍]
୫. ଶୁକ୍ଳାମ୍ବରା (ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ବିଶେଷଣ) ───► ସରସ୍ୱତୀ (ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ବିଶେଷ୍ୟ) [ଶୁକ୍ଳାମ୍ବରା ସରସ୍ୱତୀ]
୬. ରୁଚିକରମ୍ (କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗ ବିଶେଷଣ) ───► ବ୍ୟଞ୍ଜନମ୍ (କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗ ବିଶେଷ୍ୟ) [ରୁଚିକରମ୍ ବ୍ୟଞ୍ଜନମ୍]
୭. ଶୁଭ୍ରମ୍ (କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗ ବିଶେଷଣ) ───► ବସ୍ତ୍ରମ୍ (କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗ ବିଶେଷ୍ୟ) [ଶୁଭ୍ରମ୍ ବସ୍ତ୍ରମ୍]
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(କ) _________ ବାଳକଃ। (ବିନୀତମ୍, ବିନୀତଃ)
ଉତ୍ତର: ବିନୀତଃ
ବିଶ୍ଳେଷଣ: 'ବାଳକଃ' ପଦଟି ପୁଂଲିଙ୍ଗ ପ୍ରଥମା ବିଭକ୍ତି ଏକବଚନରେ ଅଛି, ତେଣୁ ଏହାର ବିଶେଷଣ ମଧ୍ୟ ପୁଂଲିଙ୍ଗ ପ୍ରଥମା ବିଭକ୍ତି ଏକବଚନ ବିଶିଷ୍ଟ 'ବିନୀତଃ' ହେବ।
(ଖ) ଭବାନ୍ _________। (ପ୍ରମାଣଃ, ପ୍ରମାଣମ୍)
ଉତ୍ତର: ପ୍ରମାଣମ୍
ବିଶ୍ଳେଷଣ: ଏଠାରେ 'ପ୍ରମାଣମ୍' ପଦଟି ଏକ ନିୟତ କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗ ଶବ୍ଦ ଅଟେ। ତେଣୁ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ 'ଭବାନ୍' (ପୁଂଲିଙ୍ଗ) ଥିଲେ ମଧ୍ୟ 'ପ୍ରମାଣମ୍' ବ୍ୟବହୃତ ହେବ।
(ଗ) ଗୁଣାଃ _________। (ପୂଜାସ୍ଥାନାନି, ପୂଜାସ୍ଥାନମ୍)
ଉତ୍ତର: ପୂଜାସ୍ଥାନମ୍
ବିଶ୍ଳେଷଣ: "ଗୁଣାଃ ପୂଜାସ୍ଥାନଂ ଗୁଣିଷୁ ନ ଚ ଲିଙ୍ଗଂ ନ ଚ ବୟଃ" — ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶ୍ଳୋକାଂଶ ଅନୁସାରେ 'ପୂଜାସ୍ଥାନମ୍' ଏକ ନିୟତଲିଙ୍ଗ ବିଶିଷ୍ଟ ପଦ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିବ।
(ଘ) ବଳଭଦ୍ରଃ _________। (ନୀଳାମ୍ବରମ୍, ନୀଳାମ୍ବରଃ)
ଉତ୍ତର: ନୀଳାମ୍ବରଃ
ବିଶ୍ଳେଷଣ: 'ବଳଭଦ୍ରଃ' ପୁଂଲିଙ୍ଗ ପ୍ରଥମା ବିଭକ୍ତି ଏକବଚନ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାର ବିଶେଷଣ ପଦଟି ମଧ୍ୟ ପୁଂଲିଙ୍ଗ 'ନୀଳାମ୍ବରଃ' ହେବ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ବନ୍ଧନୀସ୍ଥିତ ପଦାବଳୀ: (ବାଳକଃ, ଉତ୍ତମଃ, ବଚନାନି, ବକ୍ରା, ନରଃ, ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟଃ)
(କ) ମଧୁରାଣି _________ ଶ୍ରୁତ୍ୱା ଆନନ୍ଦିତଃ।
ଉତ୍ତର: ବଚନାନି
ବିଶ୍ଳେଷଣ: 'ମଧୁରାଣି' ପଦଟି କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗ ଦ୍ୱିତୀୟା ବିଭକ୍ତି ବହୁବଚନରେ ଅଛି, ତେଣୁ ଏହାର ବିଶେଷ୍ୟ ପଦ ମଧ୍ୟ ସମାନ ବିଭକ୍ତି ଓ ବଚନ ବିଶିଷ୍ଟ 'ବଚନାନି' ହେବ।
(ଖ) _________ ଆନନ୍ଦିତଃ।
ଉତ୍ତର: ବାଳକଃ
ବିଶ୍ଳେଷଣ: 'ଆନନ୍ଦିତଃ' ପଦଟି ପୁଂଲିଙ୍ଗ ଏକବଚନରେ ଥିବାରୁ ଏହାର କର୍ତ୍ତା ବା ବିଶେଷ୍ୟ ପଦଟି 'ବାଳକଃ' ହେବ।
(ଗ) ଇୟଂ _________ ନଦୀ।
ଉତ୍ତର: ବକ୍ରା
ବିଶ୍ଳେଷଣ: 'ନଦୀ' ପଦଟି ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ପ୍ରଥମା ବିଭକ୍ତି ଏକବଚନରେ ଅଛି, ତେଣୁ ଏହାର ବିଶେଷଣ ପଦଟି ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ବିଶିଷ୍ଟ 'ବକ୍ରା' ହେବ।
(ଘ) _________ ଜନଃ ଆଦରଣୀୟଃ।
ଉତ୍ତର: ଉତ୍ତମଃ
ବିଶ୍ଳେଷଣ: 'ଜନଃ' ପଦଟି ପୁଂଲିଙ୍ଗ ପ୍ରଥମା ବିଭକ୍ତି ଏକବଚନରେ ଥିବାରୁ ଏହାର ବିଶେଷଣ ପଦଟି 'ଉତ୍ତମଃ' ହେବ।
(ଙ) ଧୂର୍ତ୍ତଃ _________ ସର୍ବାନ୍ ପ୍ରତାରୟତି।
ଉତ୍ତର: ନରଃ
ବିଶ୍ଳେଷଣ: 'ଧୂର୍ତ୍ତଃ' (ପୁଂଲିଙ୍ଗ ଏକବଚନ ବିଶେଷଣ) ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ବିଶେଷ୍ୟ ପଦଟି ହେଉଛି 'ନରଃ'।
(ଚ) ବ୍ୟାଘ୍ରଃ _________ ପଶୁଃ।
ଉତ୍ତର: ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟଃ
ବିଶ୍ଳେଷଣ: 'ବ୍ୟାଘ୍ରଃ' ଏବଂ 'ପଶୁଃ' ପୁଂଲିଙ୍ଗ ପ୍ରଥମା ବିଭକ୍ତି ଏକବଚନରେ ଥିବାରୁ ଏହାର ବିଶେଷଣ ପଦଟି 'ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟଃ' ହେବ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଉତ୍ତର: ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣରେ ବିଶେଷଣ ପଦକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:
୧. ସମାନାଧିକରଣ ବିଶେଷଣ: ଯେଉଁଠାରେ ବିଶେଷଣ ଓ ବିଶେଷ୍ୟ ପଦର ବିଭକ୍ତି ସମାନ ଥାଏ।
ଉଦାହରଣ: ସୁନ୍ଦରଃ ବାଳକଃ, ନୀଳଂ ପଦ୍ମମ୍।
୨. ବ୍ୟଧିକରଣ ବିଶେଷଣ: ଯେଉଁଠାରେ ବିଶେଷଣ ଓ ବିଶେଷ୍ୟ ପଦର ବିଭକ୍ତି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଥାଏ।
ଉଦାହରଣ: ଗଙ୍ଗାୟାଃ ଜଲମ୍ (ଏଠାରେ 'ଗଙ୍ଗାୟାଃ' ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତି ଏବଂ 'ଜଲମ୍' ପ୍ରଥମା ବିଭକ୍ତିରେ ଅଛି)।
୩. ବିଶେଷଣର ବିଶେଷଣ: ଯେଉଁ ପଦ ଅନ୍ୟ ଏକ ବିଶେଷଣ ପଦର ଗୁଣ ବା ଅବସ୍ଥାକୁ ବିଶେଷିତ କରେ।
ଉଦାହରଣ: ଅତି ଉଷ୍ଣମ୍ ଦୁଗ୍ଧମ୍ (ଏଠାରେ 'ଉଷ୍ଣମ୍' ବିଶେଷଣର ବିଶେଷଣ ହେଉଛି 'ଅତି')।
୪. ସର୍ବନାମର ବିଶେଷଣ: ଯେଉଁ ପଦ ସର୍ବନାମ ପଦକୁ ବିଶେଷିତ କରେ।
ଉଦାହରଣ: ଧାର୍ମିକଃ ତ୍ୱମ୍ (ଏଠାରେ 'ତ୍ୱମ୍' ସର୍ବନାମର ବିଶେଷଣ ହେଉଛି 'ଧାର୍ମିକଃ')।
୫. ଅବ୍ୟୟର ବିଶେଷଣ: ଯେଉଁ ପଦ ଅବ୍ୟୟ ପଦକୁ ବିଶେଷିତ କରେ।
ଉଦାହରଣ: ରମଣୀୟଂ ପ୍ରାତଃ (ଏଠାରେ 'ପ୍ରାତଃ' ଅବ୍ୟୟର ବିଶେଷଣ ହେଉଛି 'ରମଣୀୟମ୍')।
୬. କ୍ରିୟାର ବିଶେଷଣ (Adverb): ଯେଉଁ ପଦ କ୍ରିୟାର ବିଶେଷତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏହା ସର୍ବଦା କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗ ଏକବଚନାନ୍ତ ହୋଇଥାଏ।
ଉଦାହରଣ: ମଧୁରଂ ଗାୟତି (ଏଠାରେ 'ଗାୟତି' କ୍ରିୟାର ବିଶେଷଣ ହେଉଛି 'ମଧୁରମ୍')।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଉତ୍ତର: ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣ ଅନୁସାରେ ସର୍ବନାମ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ବିଶେଷ୍ୟ, ବିଶେଷଣ, ଅବ୍ୟୟ କିମ୍ବା କୌଣସି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବାକ୍ୟର ବିନିମୟରେ (ବଦଳରେ) ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାନ୍ତି।
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ:
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଉତ୍ତର: ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣରେ ଯେଉଁ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ରୂପ ସବୁ ଲିଙ୍ଗ, ସବୁ ବିଭକ୍ତି ଏବଂ ସବୁ ବଚନରେ ସମାନ ରହେ ଅର୍ଥାତ୍ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ବା ବ୍ୟୟ ହୁଏନାହିଁ, ତାହାକୁ ଅବ୍ୟୟ ପଦ କୁହାଯାଏ।
ଅବ୍ୟୟର ସୂତ୍ର ଶ୍ଲୋକ:
"ସଦୃଶଂ ତ୍ରିଷୁ ଲିଙ୍ଗେଷୁ ସର୍ବାସୁ ଚ ବିଭକ୍ତିଷୁ।
ବଚନେଷୁ ଚ ସର୍ବେଷୁ ଯନ୍ନ ବ୍ୟେତି ତଦବ୍ୟୟମ୍।।"
ଅର୍ଥାତ୍:
୧. ତ୍ରିଷୁ ଲିଙ୍ଗେଷୁ ସଦୃଶମ୍ (ତିନୋଟିଯାକ ଲିଙ୍ଗରେ ସମାନ)।
୨. ସର୍ବାସୁ ବିଭକ୍ତିଷୁ ସଦୃଶମ୍ (ସମସ୍ତ ସାତୋଟି ବିଭକ୍ତିରେ ସମାନ)।
୩. ସର୍ବେଷୁ ବଚନେଷୁ ସଦୃଶମ୍ (ସମସ୍ତ ତିନୋଟି ବଚନରେ ସମାନ)।
୪. ଯତ୍ ନ ବ୍ୟେତି (ଯାହାର କୌଣସି ବିକାର ବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନାହିଁ), ତତ୍ ଅବ୍ୟୟମ୍ (ତାହା ହିଁ ଅବ୍ୟୟ)।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(କ) ନ (ନାହିଁ):
ବାକ୍ୟ: ଅହଂ ମିଥ୍ୟା ନ ବଦାମି।
ଅର୍ଥ: ମୁଁ ମିଥ୍ୟା କହେ ନାହିଁ।
(ଖ) ପୁରା (ପୂର୍ବକାଳରେ):
ବାକ୍ୟ: ପୁରା ଦଶରଥଃ ନାମ ନୃପତିଃ ଆସୀତ୍।
ଅର୍ଥ: ପୂର୍ବକାଳରେ ଦଶରଥ ନାମରେ ଜଣେ ରାଜା ଥିଲେ।
(ଗ) ପ୍ରାତଃ (ସକାଳେ):
ବାକ୍ୟ: ସୂର୍ଯ୍ୟଃ ପ୍ରାତଃ କାଳେ ଉଦେତି।
ଅର୍ଥ: ସୂର୍ଯ୍ୟ ସକାଳ ସମୟରେ ଉଦିତ ହୁଅନ୍ତି।
(ଘ) ଚ (ଏବଂ):
ବାକ୍ୟ: ରାମଃ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ଚ ବନଂ ଗତବନ୍ତୌ।
ଅର୍ଥ: ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବନକୁ ଯାଇଥିଲେ।
(ଙ) ଅପି (ମଧ୍ୟ):
ବାକ୍ୟ: ତ୍ୱମ୍ ଅପି ମୟା ସହ ବିଦ୍ୟାଳୟଂ ଚଳ।
ଅର୍ଥ: ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋ ସହିତ ବିଦ୍ୟାଳୟକୁ ଚାଲ।
(ଚ) ବହିଃ (ବାହାରେ):
ବାକ୍ୟ: ଗୃହାତ୍ ବହିଃ ଶିଶୁଃ କ୍ରୀଡ଼ତି।
ଅର୍ଥ: ଘର ବାହାରେ ଶିଶୁଟି ଖେଳୁଛି।
(ଛ) ପ୍ରାୟଃ (ପ୍ରାୟତଃ):
ବାକ୍ୟ: ପ୍ରାୟଃ ଜନାଃ ସ୍ୱାର୍ଥପରାଃ ଭବନ୍ତି।
ଅର୍ଥ: ପ୍ରାୟତଃ ଲୋକମାନେ ସ୍ୱାର୍ଥପର ହୋଇଥାନ୍ତି।
(ଜ) ଇବ (ପରି):
ବାକ୍ୟ: ସଃ ସିଂହଃ ଇବ ଗର୍ଜତି।
ଅର୍ଥ: ସେ ସିଂହ ପରି ଗର୍ଜନ କରୁଛି।
(ଝ) ଏବ (ହିଁ / ନିଶ୍ଚୟ):
ବାକ୍ୟ: ସତ୍ୟମ୍ ଏବ ଜୟତେ ନାନୃତମ୍।
ଅର୍ଥ: ସତ୍ୟର ହିଁ ଜୟ ହୁଏ, ମିଥ୍ୟାର ନୁହେଁ।
୪. ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ ଓ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Board Exam Tips & Pitfalls)
ପରୀକ୍ଷା ଉପଯୋଗୀ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଟିପ୍ସ (Exam Scoring Secrets):
୧. ବିଶେଷ୍ୟ-ବିଶେଷଣ ସମ୍ପର୍କ: ପରୀକ୍ଷାରେ ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ ପଡ଼ିଲେ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ବିଶେଷ୍ୟ ପଦର ଲିଙ୍ଗ, ବିଭକ୍ତି ଓ ବଚନ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତୁ। ବିଶେଷଣ ପଦଟି ସେହି ଅନୁସାରେ ହିଁ ରୂପାନ୍ତରିତ ହେବ।
୨. ବ୍ୟତିକ୍ରମ ନିୟମ: 'ବେଦାଃ ପ୍ରମାଣମ୍' କିମ୍ବା 'ଲୋଭଃ ପାପସ୍ୟ କାରଣମ୍' ଭଳି ବ୍ୟତିକ୍ରମ ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲ ଭାବରେ ମନେରଖନ୍ତୁ। ଏଗୁଡ଼ିକ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାରେ ପ୍ରାୟତଃ ପଚରାଯାଏ।
୩. ଅବ୍ୟୟ ଯୋଗେ ବିଭକ୍ତି ନିୟମ:
ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ କରୁଥିବା ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Common Student Errors):
ସଂଶୋଧନ: କ୍ରିୟା ବିଶେଷଣ ସର୍ବଦା କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗ ଏକବଚନ ହୁଏ, ତେଣୁ ସଠିକ୍ ରୂପ ହେବ 'ମଧୁରଂ ଗାୟତି'।
ସଂଶୋଧନ: 'ବହିଃ' ଯୋଗେ ଷଷ୍ଠୀ ନୁହେଁ, ପଞ୍ଚମୀ ବିଭକ୍ତି ହୁଏ। ତେଣୁ ସଠିକ୍ ରୂପ ହେବ 'ଗୃହାତ୍ ବହିଃ ଶିଶୁଃ ଖେଳତି'।
ସଂଶୋଧନ: ସଂସ୍କୃତରେ ମୁଖ୍ୟ ସର୍ବନାମ ଶବ୍ଦ ସଂଖ୍ୟା ହେଉଛି ୩୩ (ତ୍ରୟସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍)।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App