BSE ODISHA CLASS 9 • UTKAL MASTER STROKE
ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ
ଶ୍ରେଣୀ: Class 9 | ବିଷୟ: Sanskrit Grammer
ଅଧ୍ୟାୟ: Class9 SanGram Ch04 Ch04 Linga Bachana Purusa
୧. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ ଓ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map & Conceptual Architecture)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣର ତିନୋଟି ମୌଳିକ ତତ୍ତ୍ଵ – ଲିଙ୍ଗ (Gender), ବଚନ (Number) ଏବଂ ପୁରୁଷ (Person) ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି । ଏହି ତିନୋଟି ତତ୍ତ୍ଵ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ଶବ୍ଦରୂପ ଓ ଧାତୁରୂପ ଗଠନ ତଥା ବାକ୍ୟ ଗଠନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।
ଲିଙ୍ଗ (Gender): ଶବ୍ଦର ପୁରୁଷ, ସ୍ତ୍ରୀ ବା ନପୁଂସକ ଭାବକୁ ବୁଝାଏ । ଏହା ତିନି ପ୍ରକାରର – ପୁଂଲିଙ୍ଗ, ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ଓ କ୍ଲବଲିଙ୍ଗ । କେତେକ ଶବ୍ଦର ଲିଙ୍ଗ ଅର୍ଥଭେଦରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ ଏବଂ କେତେକ ଶବ୍ଦ ଏକାଧିକ ଲିଙ୍ଗରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି ।
ବଚନ (Number): ଶବ୍ଦର ସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ଭାବକୁ ବୁଝାଏ । ଏହା ତିନି ପ୍ରକାରର – ଏକବଚନ, ଦ୍ବିବଚନ ଓ ବହୁବଚନ । ସମ୍ମାନ ପ୍ରଦର୍ଶନ, ପ୍ରଦେଶବାଚକ ଶବ୍ଦ ଏବଂ ସମୂହବାଚକ ଶବ୍ଦ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବଚନର କିଛି ବିଶେଷ ନିୟମ ରହିଛି ।
ପୁରୁଷ (Person): କ୍ରିୟାପଦର କର୍ତ୍ତା କିଏ, ତାହା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ । ଏହା ତିନି ପ୍ରକାରର – ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ, ମଧ୍ୟମ ପୁରୁଷ ଓ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ । ସଂସ୍କୃତରେ କର୍ତ୍ତା (Subject) ଓ କ୍ରିୟା (Verb) ମଧ୍ୟରେ ପୁରୁଷ ଓ ବଚନଗତ ସାଦୃଶ୍ୟ ରହିବା ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ।
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣର ଏହି ମୌଳିକ ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ପରିଚିତ କରାଇବା ଏବଂ ବାକ୍ୟ ଗଠନରେ ଏହାର ସଠିକ୍ ପ୍ରୟୋଗ ଶିଖାଇବା ।
ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Conceptual Architecture):
```
ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣର ମୌଳିକ ତତ୍ତ୍ଵ
+-------------------------------------------------------------------+
ଲିଙ୍ଗ (Gender) ବଚନ (Number) ପୁରୁଷ (Person)
+-----+-----+-----+ +-----+-----+-----+ +-----+-----+-----+
| ପୁଂଲିଙ୍ଗ |
ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ |
କ୍ଲବଲିଙ୍ଗ |
|
ଏକବଚନ |
ଦ୍ବିବଚନ |
ବହୁବଚନ |
|
ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ |
ମଧ୍ୟମ ପୁରୁଷ |
ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ |
+-----+-----+-----+ +-----+-----+-----+ +-----+-----+-----+
(ବାଳକ, ନର) (ବାଳକଃ) (ଯୁଷ୍ମଦ୍, ଅସ୍ମଦ୍ ବ୍ୟତୀତ)
(ବାଳିକା, ନଦୀ) (ବାଳକୌ) (ଯୁଷ୍ମଦ୍ ଶବ୍ଦ)
(ଫଳମ୍, ଜ୍ଞାନମ୍) (ବାଳକାଃ) (ଅସ୍ମଦ୍ ଶବ୍ଦ)
ବ୍ୟତିକ୍ରମ, ତ୍ରିଲିଙ୍ଗୀ, ବିଶେଷ ନିୟମ: କର୍ତ୍ତା-କ୍ରିୟା ସାଦୃଶ୍ୟ
ଦ୍ବିଲିଙ୍ଗୀ, ଅର୍ଥଭେଦରେ ଲିଙ୍ଗଭେଦ ସମ୍ମାନ, ପ୍ରଦେଶ, ସମୂହ, ଅସ୍ମଦ୍
```
୨. ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଗାଣିତିକ ସୂତ୍ରାବଳୀ (Comprehensive Theory & Formulas)
୨.୧ ଲିଙ୍ଗ (Gender)
ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣରେ ଶବ୍ଦର ତିନୋଟି ଲିଙ୍ଗ ରହିଛି । ଏହି ଲିଙ୍ଗ ଶବ୍ଦର ପୁରୁଷ, ସ୍ତ୍ରୀ ବା ନପୁଂସକ ଭାବକୁ ବୁଝାଇଥାଏ ।
୨.୧.୧ ଲିଙ୍ଗର ସଂଜ୍ଞା ଓ ପ୍ରକାରଭେଦ:
ପୁଂଲିଙ୍ଗ (Masculine Gender): ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ସାଧାରଣତଃ ପୁରୁଷକୁ ବୁଝାଏ ବା ପୁରୁଷବାଚକ, ତାହା ପୁଂଲିଙ୍ଗ ।
ଉଦାହରଣ: ବାଳକ, ନର, ଦେବ, ବୃକ୍ଷ, ତ୍ୟାଗ, କର, ଦେହ, ଗିରି, ଶମ୍ଭୁ, ପିତୃ ।
ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ (Feminine Gender): ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ବୁଝାଏ ବା ସ୍ତ୍ରୀବାଚକ, ତାହା ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ।
ଉଦାହରଣ: ବାଳିକା, ବିଦ୍ୟା, ମତି, ସ୍ତ୍ରୀ, ଶ୍ରୀ, ନାରୀ, ମାତୃ, ବିଂଶତି, ତ୍ରିଂଶତ୍, ସମ୍ପଦ୍, ବିପଦ୍ ।
କ୍ଲବଲିଙ୍ଗ ବା ନପୁଂସକ ଲିଙ୍ଗ (Neuter Gender): ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ଉଭୟ ସ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ପୁରୁଷକୁ ନ ବୁଝାଏ, ତାହା କ୍ଲବଲିଙ୍ଗ ବା ନପୁଂସକ ଲିଙ୍ଗ ।
ଉଦାହରଣ: ଫଳମ୍, ଜ୍ଞାନ, ମୁଖ, ନୟନ, ମାଂସ, ଜଳ, ବାରି, ଶତ, ସହସ୍ର ।
୨.୧.୨ ଲିଙ୍ଗର ବ୍ୟତିକ୍ରମ:
କେତେକ ସ୍ଥଳରେ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ସହିତ ଲିଙ୍ଗର ସିଧାସଳଖ ସମ୍ପର୍କ ନଥାଏ ।
ଉଦାହରଣ:
'ନଦୀ' ଶବ୍ଦ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ନ ବୁଝାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ।
'ତଟ' ଶବ୍ଦ ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ନ ବୁଝାଇଲେ ମଧ୍ୟ ପୁଂଲିଙ୍ଗ, ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ଓ କ୍ଲବଲିଙ୍ଗ ହୋଇଥାଏ ।
୨.୧.୩ ଶବ୍ଦର ଲିଙ୍ଗଭେଦ:
ତ୍ରିଲିଙ୍ଗୀ ଶବ୍ଦ (Trilinga): କେତେକ ଶବ୍ଦ ତିନୋଟି ଯାକ ଲିଙ୍ଗରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି ।
ଉଦାହରଣ: ତଟ, ପାତ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ।
ଦ୍ବିଲିଙ୍ଗୀ ଶବ୍ଦ (Dwi-linga): କେତେକ ଶବ୍ଦ ଦୁଇଟି ଲିଙ୍ଗରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି ।
ଉଦାହରଣ:
ସୂତ୍ର – ସୂତଃ (ପୁଂ), ସୂତ୍ରମ୍ (କ୍ଲ) ।
ଛତ୍ର – ଛତ୍ରଃ (ପୁଂ), ଛତ୍ରମ୍ (କ୍ଲ) ।
ରେଣୁ – ରେଣୁଃ (ପୁଂ), ରେଣୁଃ (ସ୍ତ୍ରୀ) ।
ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲିଙ୍ଗୀ ଶବ୍ଦ (Fixed Gender): ଉପରୋକ୍ତ ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକ (୨.୧.୧ ରେ ଦିଆଯାଇଥିବା) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲିଙ୍ଗୀ ଶବ୍ଦ ଅଟନ୍ତି ।
୨.୧.୪ ଅର୍ଥଭେଦରେ ଲିଙ୍ଗଭେଦର କେତେକ ଉଦାହରଣ:
କେତେକ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲେ ତାହାର ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ ।
ମିତ୍ର:
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଥରେ: ପୁଂଲିଙ୍ଗ (ଯଥା – ମିତ୍ରେ ଆକାଶେ ଉଦେତି ।)
ବନ୍ଧୁ ଅର୍ଥରେ: କ୍ଲବଲିଙ୍ଗ (ଯଥା – ରାମଃ ମମ ମିତ୍ରମ୍ ।)
ଗୌ:
ଗାଈ ଅର୍ଥରେ: ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ।
ବଳଦ ଅର୍ଥରେ: ପୁଂଲିଙ୍ଗ ।
ମଧୁ:
ମହୁ ଅର୍ଥରେ: କ୍ଲବଲିଙ୍ଗ ।
ବସନ୍ତ, ଚୈତ୍ରମାସ, ମଧୁଦୈତ୍ୟ ଓ ମହୁଲ ବୃକ୍ଷ ଅର୍ଥରେ: ପୁଂଲିଙ୍ଗ ।
୨.୧.୫ କେତେକ ଏକାର୍ଥକ ବିଭିନ୍ନ ଲିଙ୍ଗବାଚକ ଶବ୍ଦ:
କେତେକ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ସମାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କର ଲିଙ୍ଗ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ ।
ଶରୀର ଅର୍ଥରେ: କାୟ (ପୁଂ), ତନୁ (ସ୍ତ୍ରୀ), ଶରୀର (କ୍ଲ) ।
ଧୂଳି ଅର୍ଥରେ: ରଜସ୍ (କ୍ଲ), ଧୂଳି (ସ୍ତ୍ରୀ), ପାଂଶୁ (ପୁଂ) ।
ପତ୍ନୀ ଅର୍ଥରେ: ପତ୍ନୀ, ଜାୟା, ଭାର୍ଯ୍ୟା (ସ୍ତ୍ରୀ); କଳତ୍ର (କ୍ଲ), ଦାର (ପୁଂ) ।
ଦେବତା ଅର୍ଥରେ: ଦେବ (ପୁଂ), ଦେବତା (ସ୍ତ୍ରୀ), ଦୈବତ (କ୍ଲ) ।
ଯିବା ଅର୍ଥରେ: ଗମନ (କ୍ଲ), ଗତି (ସ୍ତ୍ରୀ) ।
୨.୨ ବଚନ (Number)
ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣରେ ଶବ୍ଦର ସଂଖ୍ୟାକୁ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ବଚନର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଏହା ତିନି ପ୍ରକାରର ।
୨.୨.୧ ବଚନର ସଂଜ୍ଞା ଓ ପ୍ରକାରଭେଦ:
ଏକବଚନ (Singular): ଏକତ୍ଵ ସଂଖ୍ୟା ବୁଝାଇଲେ ଏକବଚନ ହୁଏ ।
ଉଦାହରଣ: ବାଳକଃ (ବାଳକ + ସୁ) ପଠତି (ପଠ୍ + ତିପ୍ → ତି) । ଏଠାରେ 'ସୁ' ଓ 'ତିପ୍' ଏକବଚନ ।
ଦ୍ବିବଚନ (Dual): ଦ୍ବିତ୍ଵ ସଂଖ୍ୟା ବୁଝାଇଲେ ଦ୍ବିବଚନ ହୁଏ ।
ଉଦାହରଣ: ବାଳକୌ (ବାଳକ + ଔ) ପଠତଃ (ପଠ୍ + ତସ୍ → ତଃ) । ଏଠାରେ 'ଔ' ଓ 'ତସ୍' ଦ୍ବିବଚନ ।
ବହୁବଚନ (Plural): ବହୁତ୍ଵ ସଂଖ୍ୟା ବୁଝାଇଲେ ବହୁବଚନ ହୁଏ ।
ଉଦାହରଣ: ବାଳକାଃ (ବାଳକ + ଜସ୍ → ଅସ୍) ପଠନ୍ତି (ପଠ୍ + ଅନ୍ତି) । ଏଠାରେ 'ଜସ୍' ଓ 'ଅନ୍ତି' ବହୁବଚନ ।
୨.୨.୨ ବଚନର ବିଶେଷ ନିୟମ:
(କ) ସମ୍ମାନ ପ୍ରଦର୍ଶନ: ସମ୍ମାନ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଅର୍ଥରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ବହୁବଚନର ବ୍ୟବହାର ହୁଏ ।
ଉଦାହରଣ: ଶ୍ରୀହର୍ଷ ମିଶ୍ରଶର୍ମାଣଂ ଏବମ୍ ଉକ୍ତବନ୍ତଃ । ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ମହାଭାଗା । ଭବନ୍ତଃ ବଦନ୍ତୁ ।
(ଖ) ପ୍ରଦେଶ ବାଚକ ଶବ୍ଦ: ପ୍ରଦେଶ ବାଚକ ଶବ୍ଦରୁ ବହୁବଚନ ହୁଏ ।
ଉଦାହରଣ: ଉତ୍କଳେଷୁ, ବଙ୍ଗେଷୁ ଇତ୍ୟାଦି ।
ବ୍ୟତିକ୍ରମ: କିନ୍ତୁ ତା ସହିତ ଦେଶ, ପ୍ରଦେଶ, ଜନପଦ ଇତ୍ୟାଦିର ସମାସ ହୋଇଥିଲେ ବହୁବଚନ ହୁଏ ନାହିଁ ।
ଉଦାହରଣ: ଉତ୍କଳପ୍ରଦେଶେ, ବିହାରଜନପଦେ ଇତ୍ୟାଦି ।
(ଗ) ଅସ୍ମଦ୍ ଶବ୍ଦ: ଅସ୍ମଦ୍ ଶବ୍ଦରୁ ଏକତ୍ଵ ଓ ଦ୍ଵିତ୍ଵ ଅର୍ଥରେ ବିକଳ୍ପରେ ବହୁବଚନ ହୁଏ ।
ଉଦାହରଣ:
ମୁଁ କହୁଛି – ଅହଂ ବଦାମି । (ଏକବଚନ) / ବୟଂ ବଦାମଃ । (ବହୁବଚନ)
ଆମ୍ଭେ ଦୁହେଁ କହୁଅଛୁ – ଆବାଂ ବଦାବଃ । (ଦ୍ବିବଚନ) / ବୟଂ ବଦାମଃ । (ବହୁବଚନ)
ବ୍ୟତିକ୍ରମ: ବିଶେଷଣଯୁକ୍ତ ହେଲେ ବହୁବଚନ ହୁଏ ନାହିଁ ।
ଉଦାହରଣ: ପଣ୍ଡିତୋଽହଂ ବଦାମି ।
(ଘ) ସମୂହ ଅର୍ଥ: ଗଣ, ସଂଘ, ସମାଜ, ଇତ୍ୟାଦି ଶବ୍ଦ ବହୁବ୍ୟକ୍ତିର ବୋଧକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏକବଚନରେ ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ ।
ଉଦାହରଣ: କୃଷକଗଣସ୍ୟ କଲ୍ୟାଣାୟ ସର୍ବକାରାଃ ଯତନ୍ତେ ।
ବ୍ୟତିକ୍ରମ: କିନ୍ତୁ ଦୁଇଟି ସମୂହ ବା ବହୁତ ସମୂହ ଅର୍ଥରେ ଦ୍ବିବଚନ ଓ ବହୁବଚନରେ ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ ।
ଉଦାହରଣ: ନରାସାଂ ନାରୀମାଂ ଚ ସମୂହୌ, ଦରିଦ୍ରାସାଂ ରୋଗିକାଂ ଭିକ୍ଷୁକାଂ ଚ ଗଣା ଇତ୍ୟାଦି ।
୨.୩ ପୁରୁଷ (Person)
ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣରେ ତିନୋଟି ପୁରୁଷର ପ୍ରଚଳନ ଅଛି । କ୍ରିୟାପଦର କର୍ତ୍ତା କିଏ, ତାହା ପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ ।
୨.୩.୧ ପୁରୁଷର ସଂଜ୍ଞା ଓ ପ୍ରକାରଭେଦ:
ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ (Third Person in English Grammar): ଯୁଷ୍ମଦ୍ (ତୁମେ) ଓ ଅସ୍ମଦ୍ (ମୁଁ) ଶବ୍ଦ ଭିନ୍ନ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ, ବିଶେଷ୍ୟ ବା ସର୍ବନାମ, ତିଙନ୍ତ ପଦର ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷାନ୍ତର୍ଗତ କର୍ତ୍ତା ହୋଇଥାନ୍ତି ।
ଉଦାହରଣ: ସଃ ପଠତି (ସେ ପଢ଼େ), ରାମଃ ଗଚ୍ଛତି (ରାମ ଯାଏ), ବାଳକାଃ କ୍ରୀଡ଼ନ୍ତି (ବାଳକମାନେ ଖେଳନ୍ତି) ।
ମଧ୍ୟମ ପୁରୁଷ (Second Person in English Grammar): ଯୁଷ୍ମଦ୍ ଶବ୍ଦ (ତୁମେ, ତୁମେ ଦୁହେଁ, ତୁମେମାନେ) ମଧ୍ୟମ ପୁରୁଷାନ୍ତର୍ଗତ କ୍ରିୟାପଦର କର୍ତ୍ତା ହୋଇଥାଏ ।
ଉଦାହରଣ: ତ୍ୱଂ ପଠସି (ତୁମେ ପଢ଼), ଯୁବାଂ ଗଚ୍ଛଥଃ (ତୁମେ ଦୁହେଁ ଯାଅ), ଯୂୟଂ କ୍ରୀଡ଼ଥ (ତୁମେମାନେ ଖେଳ) ।
ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ (First Person in English Grammar): ଅସ୍ମଦ୍ ଶବ୍ଦ (ମୁଁ, ଆମ୍ଭେ ଦୁହେଁ, ଆମ୍ଭେମାନେ) ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷାନ୍ତର୍ଗତ କ୍ରିୟାପଦର କର୍ତ୍ତା ହୋଇଥାଏ ।
ଉଦାହରଣ: ଅହଂ ପଠାମି (ମୁଁ ପଢ଼େ), ଆବାଂ ଗଚ୍ଛାବଃ (ଆମ୍ଭେ ଦୁହେଁ ଯାଉ), ବୟଂ କ୍ରୀଡ଼ାମଃ (ଆମ୍ଭେମାନେ ଖେଳୁ) ।
୨.୩.୨ କର୍ତ୍ତା ଓ କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟରେ ସାଦୃଶ୍ୟ (Subject-Verb Agreement):
ସଂସ୍କୃତ ବାକ୍ୟରେ କର୍ତ୍ତା (Subject) ଏବଂ କ୍ରିୟା (Verb) ମଧ୍ୟରେ ପୁରୁଷଗତ ଓ ବଚନଗତ ସାଦୃଶ୍ୟ ରହିବା ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ । ଅର୍ଥାତ୍, କର୍ତ୍ତା ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଓ ବଚନରେ ଥିବ, କ୍ରିୟାପଦ ମଧ୍ୟ ସେହି ପୁରୁଷ ଓ ବଚନରେ ରହିବ ।
ଉଦାହରଣ:
ରାମଃ ଗଚ୍ଛତି । (ରାମ - ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ, ଏକବଚନ; ଗଚ୍ଛତି - ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ, ଏକବଚନ)
ତ୍ୱଂ ପଠସି । (ତ୍ୱଂ - ମଧ୍ୟମ ପୁରୁଷ, ଏକବଚନ; ପଠସି - ମଧ୍ୟମ ପୁରୁଷ, ଏକବଚନ)
ଅହଂ ଲିଖାମି । (ଅହଂ - ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ, ଏକବଚନ; ଲିଖାମି - ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ, ଏକବଚନ)
୩. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (100% Complete Solved Exercises)
ଅଭ୍ୟାସୀ
Q1. ପଦାନାଂ ଲିଙ୍ଗାନି ନିରୂପୟତ । (ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ଲିଙ୍ଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର ।)
ଚନ୍ଦ୍ର (ପୁଂଲିଙ୍ଗ)
ବ୍ୟାଖ୍ୟା: 'ଚନ୍ଦ୍ର' ଶବ୍ଦ ପୁରୁଷବାଚକ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ପୁଂଲିଙ୍ଗ ଅଟେ ।
ସୂର୍ଯ୍ୟ (ପୁଂଲିଙ୍ଗ)
ବ୍ୟାଖ୍ୟା: 'ସୂର୍ଯ୍ୟ' ଶବ୍ଦ ପୁରୁଷବାଚକ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ପୁଂଲିଙ୍ଗ ଅଟେ ।
ସରସ୍ଵତୀ (ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ)
ବ୍ୟାଖ୍ୟା: 'ସରସ୍ଵତୀ' ଶବ୍ଦ ଦେବୀଙ୍କ ନାମ ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀବାଚକ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ଅଟେ ।
ପୁସ୍ତକମ୍ (କ୍ଲବଲିଙ୍ଗ)
ବ୍ୟାଖ୍ୟା: 'ପୁସ୍ତକମ୍' ଶବ୍ଦ କୌଣସି ପୁରୁଷ ବା ସ୍ତ୍ରୀକୁ ନ ବୁଝାଇ ନିର୍ଜୀବ ବସ୍ତୁକୁ ବୁଝାଉଥିବାରୁ ଏହା କ୍ଲବଲିଙ୍ଗ ଅଟେ ।
ପତ୍ରାଣି (କ୍ଲବଲିଙ୍ଗ)
ବ୍ୟାଖ୍ୟା: 'ପତ୍ରାଣି' ଶବ୍ଦ 'ପତ୍ରମ୍' (କ୍ଲବଲିଙ୍ଗ) ର ବହୁବଚନ ରୂପ । ଏହା ନିର୍ଜୀବ ବସ୍ତୁକୁ ବୁଝାଉଥିବାରୁ କ୍ଲବଲିଙ୍ଗ ଅଟେ ।
ବଚନମ୍ (କ୍ଲବଲିଙ୍ଗ)
ବ୍ୟାଖ୍ୟା: 'ବଚନମ୍' ଶବ୍ଦ କୌଣସି ପୁରୁଷ ବା ସ୍ତ୍ରୀକୁ ନ ବୁଝାଇ ନିର୍ଜୀବ ଧାରଣାକୁ ବୁଝାଉଥିବାରୁ ଏହା କ୍ଲବଲିଙ୍ଗ ଅଟେ ।
ଭବାନ୍ (ପୁଂଲିଙ୍ଗ)
ବ୍ୟାଖ୍ୟା: 'ଭବାନ୍' ଶବ୍ଦ 'ଆପଣ' ବା 'ତୁମେ' ଅର୍ଥରେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ତେଣୁ ଏହା ପୁଂଲିଙ୍ଗ ଅଟେ ।
ଭବତୀ (ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ)
ବ୍ୟାଖ୍ୟା: 'ଭବତୀ' ଶବ୍ଦ 'ଆପଣ' ବା 'ତୁମେ' ଅର୍ଥରେ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ତେଣୁ ଏହା ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ଅଟେ ।
ଆପଃ (ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ)
ବ୍ୟାଖ୍ୟା: 'ଆପଃ' ଶବ୍ଦ 'ଜଳ' ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ଏବଂ ଏହା ସର୍ବଦା ବହୁବଚନରେ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।
ତନୁଃ (ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ)
ବ୍ୟାଖ୍ୟା: 'ତନୁଃ' ଶବ୍ଦ 'ଶରୀର' ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହା ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ଅଟେ (ଯଦିଓ 'ଶରୀର' କ୍ଲବଲିଙ୍ଗ ଓ 'କାୟ' ପୁଂଲିଙ୍ଗ ହୋଇପାରେ) ।
ଦେବତା (ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ)
ବ୍ୟାଖ୍ୟା: 'ଦେବତା' ଶବ୍ଦ 'ଦେବ' (ପୁଂଲିଙ୍ଗ) ର ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ଅଟେ ।
ଦାରାଃ (ପୁଂଲିଙ୍ଗ)
ବ୍ୟାଖ୍ୟା: 'ଦାରାଃ' ଶବ୍ଦ 'ପତ୍ନୀ' ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଏହା ସର୍ବଦା ବହୁବଚନରେ ପୁଂଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।
୪. ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ ଓ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Board Exam Tips & Pitfalls)
ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣରେ ଲିଙ୍ଗ, ବଚନ ଓ ପୁରୁଷ ଏକ ମୌଳିକ ତଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ । ଏଥିରେ ଭଲ ନମ୍ବର ରଖିବା ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଟିପ୍ସ ଓ ସାଧାରଣ ଭୁଲଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ:
୪.୧ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ (Board Exam Mastery Tips):
ମୌଳିକ ଧାରଣା ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ: ଲିଙ୍ଗ, ବଚନ ଓ ପୁରୁଷର ସଂଜ୍ଞା ଏବଂ ପ୍ରକାରଭେଦକୁ ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝନ୍ତୁ । ଏହା ବ୍ୟାକରଣର ମୂଳଦୁଆ ।
ଉଦାହରଣ ସହ ଅଭ୍ୟାସ: ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ଉଦାହରଣକୁ ମନେ ରଖନ୍ତୁ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବାରମ୍ବାର ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ ।
ବ୍ୟତିକ୍ରମଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତୁ: କେତେକ ଶବ୍ଦର ଲିଙ୍ଗ ଅର୍ଥଭେଦରେ ବଦଳିଥାଏ (ଯଥା: ମିତ୍ର, ମଧୁ) କିମ୍ବା କିଛି ଶବ୍ଦର ଲିଙ୍ଗ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରେ ନାହିଁ (ଯଥା: ନଦୀ, ତନୁଃ, ଦାରାଃ) । ଏହି ବ୍ୟତିକ୍ରମଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ତାଲିକା କରି ମନେ ରଖନ୍ତୁ ।
କର୍ତ୍ତା-କ୍ରିୟା ସାଦୃଶ୍ୟ: କର୍ତ୍ତା ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଓ ବଚନରେ ଥିବ, କ୍ରିୟାପଦ ମଧ୍ୟ ସେହି ପୁରୁଷ ଓ ବଚନରେ ରହିବ – ଏହି ନିୟମକୁ ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝନ୍ତୁ ଓ ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତୁ । ଏହା ବାକ୍ୟ ଗଠନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ ।
ଶବ୍ଦରୂପ ଓ ଧାତୁରୂପ ଅଭ୍ୟାସ: ବିଭିନ୍ନ ଲିଙ୍ଗ, ବଚନ ଓ ପୁରୁଷରେ ଶବ୍ଦରୂପ (Declensions) ଓ ଧାତୁରୂପ (Conjugations) ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ । ଏହା ଆପଣଙ୍କୁ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ଲିଙ୍ଗ, ବଚନ ଓ ପୁରୁଷ ଚିହ୍ନିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ ।
ଅନୁଶୀଳନୀ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ସମାଧାନ: ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ଅନୁଶୀଳନୀରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ନିଜେ ସମାଧାନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ । ଯେଉଁଠାରେ ସନ୍ଦେହ ହେବ, ପୁନର୍ବାର ପାଠ୍ୟ ବିଷୟକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତୁ ।
ପୂର୍ବବର୍ଷ ପ୍ରଶ୍ନପତ୍ର ଅଭ୍ୟାସ: ପୂର୍ବବର୍ଷର ପ୍ରଶ୍ନପତ୍ରଗୁଡ଼ିକରୁ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ସମାଧାନ କରନ୍ତୁ । ଏହା ଦ୍ୱାରା ପରୀକ୍ଷାରେ କିପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଆସେ, ତାହା ଜାଣିପାରିବେ ।
୪.୨ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Common Pitfalls):
ଇଂରାଜୀ ଓ ସଂସ୍କୃତ ପୁରୁଷରେ ଭ୍ରମ: ଇଂରାଜୀରେ First Person (I), Second Person (You), Third Person (He/She/It) ଥାଏ । କିନ୍ତୁ ସଂସ୍କୃତରେ ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ (He/She/It), ମଧ୍ୟମ ପୁରୁଷ (You), ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ (I) ଥାଏ । ଏହି ଭ୍ରମକୁ ଦୂର କରିବା ଜରୁରୀ ।
ଅର୍ଥଭେଦରେ ଲିଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଅଣଦେଖା କରିବା: 'ମିତ୍ର' ଭଳି ଶବ୍ଦର ଲିଙ୍ଗ ଅର୍ଥ ଅନୁସାରେ ବଦଳୁଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଧ୍ୟାନ ନ ଦେଲେ ଭୁଲ୍ ହୋଇପାରେ ।
ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲିଙ୍ଗୀ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ନ ରଖିବା: କେତେକ ଶବ୍ଦର ଲିଙ୍ଗ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଥାଏ, ଯାହାକୁ ମନେ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
ସମ୍ମାନସୂଚକ ବହୁବଚନରେ ଭୁଲ୍: ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ପାଇଁ ବହୁବଚନ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ, ଏହି ନିୟମକୁ ଭୁଲିଗଲେ ବାକ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୋଇପାରେ ।
ସମୂହବାଚକ ଶବ୍ଦର ବଚନରେ ଭ୍ରମ: 'ଗଣ', 'ସମାଜ' ଭଳି ଶବ୍ଦ ବହୁବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ବୁଝାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏକବଚନରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ନିୟମକୁ ମନେ ରଖିବା ଜରୁରୀ ।
କର୍ତ୍ତା ଓ କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟରେ ସାଦୃଶ୍ୟ ନ ରଖିବା: ଏହା ସବୁଠାରୁ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ । କର୍ତ୍ତାର ପୁରୁଷ ଓ ବଚନ ଅନୁଯାୟୀ କ୍ରିୟାପଦର ପୁରୁଷ ଓ ବଚନ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।
ଏହି ଟିପ୍ସ ଓ ସାଧାରଣ ଭୁଲଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତି ସଚେତନ ରହି ଅଭ୍ୟାସ କଲେ, ଆପଣ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦକ୍ଷତା ହାସଲ କରିପାରିବେ ଏବଂ ପରୀକ୍ଷାରେ ଉତ୍ତମ ନମ୍ବର ରଖିପାରିବେ ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)