ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ
ଶ୍ରେଣୀ: Class 9 | ବିଷୟ: Sanskrit Grammer
ଅଧ୍ୟାୟ: Class9 SanGram Ch05 Ch05 Nattwabidhi
୧. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ ଓ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map & Conceptual Architecture)
ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ:
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟମ 'ଣତ୍ବ ବିଧୂ' ଉପରେ ଆଧାରିତ । 'ଣତ୍ବ ବିଧୂ' ହେଉଛି ସେହି ନିୟମ ଯାହା ଅନୁଯାୟୀ କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିସ୍ଥିତିରେ 'ନ' ବର୍ଣ୍ଣ 'ଣ' ବର୍ଣ୍ଣରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ । ଏହି ନିୟମର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଶବ୍ଦର ଉଚ୍ଚାରଣଗତ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟତା ବଜାୟ ରଖିବା । ଅଧ୍ୟାୟଟି ପ୍ରଥମେ 'ଏକପଦ' ଓ 'ସଂଯୁକ୍ତପଦ'ର ପରିଚୟ ଦେଇଛି, ଯାହା ଣତ୍ବ ବିଧୂ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ । ଏହାପରେ, 'ଣ'କାର ହେବାର ମୁଖ୍ୟ ନିୟମାବଳୀ (ଅଖଣ୍ଡ ପଦରେ, ବ୍ୟବଧାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏବଂ ସମାସ ପଦରେ) ଏବଂ 'ଣ'କାର ନିଷେଧର ନିୟମାବଳୀ (ପଦାନ୍ତରେ ଓ ପୃଥକ୍ ପଦରେ) ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି । ବିଭିନ୍ନ ଉଦାହରଣ ଓ ଅଭ୍ୟାସ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି ।
ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Conceptual Architecture):
ଣତ୍ବ ବିଧୂ
├── ପରିଚୟ
│ ├── 'ନ' ର 'ଣ' ରେ ପରିବର୍ତ୍ତନର ନିୟମ
│ └── ଉଚ୍ଚାରଣ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟତା
│
├── ପଦର ପ୍ରକାର
│ ├── ଏକପଦ: ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରୂପ (ଯଥା: ରାମେଣ)
│ └── ସଂଯୁକ୍ତପଦ: ସନ୍ଧି ବା ସମାସ ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ ପଦ (ଯଥା: ପ୍ର + ଯୋଗେନ = ପ୍ରୟୋଗେଣ)
│ └── ଉପସର୍ଗ ବା ଅବ୍ୟୟ ପୂର୍ବପଦ ରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପଦ ଅଟେ ।
│
├── ଣତ୍ବ ବିଧୂର ନିୟମାବଳୀ (ନ → ଣ)
│ ├── ୧. ଅଖଣ୍ଡ ପଦେ ନୋ ଣଃ (ଅବ୍ୟବହିତ ନିୟମ)
│ │ └── ଋ, ର୍, ଷ୍ ପରେ ତୁରନ୍ତ 'ନ' ଥିଲେ ତାହା 'ଣ' ହୁଏ ।
│ │ (ଯଥା: ପିତୃ + ନାମ୍ = ପିତୃଣାମ୍)
│ │
│ ├── ୨. ବ୍ୟବଧାନେ ସତ୍ୟପି ନୋ ଣଃ (ବ୍ୟବଧାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିୟମ)
│ │ └── ଋ, ର୍, ଷ୍ ପରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବ୍ୟବଧାୟକ ବର୍ଣ୍ଣ (ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ, ହ, ଯ, ବ, ଅନୁସ୍ୱାର, କ-ବର୍ଗ, ପ-ବର୍ଗ) ଥିଲେ ମଧ୍ୟ 'ନ' → 'ଣ' ହୁଏ ।
│ │ (ଯଥା: ରାମେଣ, ମୃଗେଣ)
│ │
│ └── ୩. ପୂର୍ବପଦ-ଉତ୍ତରପଦ ନିୟମ (ସମାସ ପଦରେ)
│ └── ପୂର୍ବପଦରେ ଋ, ର୍, ଷ୍ ଥିଲେ ଏବଂ ଉତ୍ତରପଦରେ 'ନ' ଥିଲେ ତାହା 'ଣ' ହୁଏ ।
│ (ଯଥା: ରାମ + ଅୟନମ୍ = ରାମାୟଣମ୍, ଶୂର୍ପ + ନଖା = ଶୂର୍ପଣଖା)
│
└── ଣତ୍ବ ନିଷେଧଃ (ନ → ଣ ନ ହେବାର ନିୟମ)
├── ୧. ପଦାନ୍ତରେ 'ନ୍' କାରର ଣ ହୁଏ ନାହିଁ ।
│ (ଯଥା: ରାମାନ୍, ହରୀନ୍)
│
├── ୨. ନିମିତ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ପରେ ପୃଥକ୍ ପଦରେ 'ନ' ଥିଲେ ଣ ହୁଏ ନାହିଁ ।
│ (ଯଥା: ହରିନାମ, ପରିଭବନମ୍)
│
└── ୩. ଅନ୍ୟ ବ୍ୟବଧାୟକ ବର୍ଣ୍ଣ: ଉପରୋକ୍ତ ଅନୁମତିପ୍ରାପ୍ତ ବ୍ୟବଧାୟକ ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବର୍ଣ୍ଣ (ଯଥା: ଚ-ବର୍ଗ, ଟ-ବର୍ଗ, ତ-ବର୍ଗ, ଶ, ଷ, ସ) ବ୍ୟବଧାନ ଥିଲେ 'ନ' → 'ଣ' ହୁଏ ନାହିଁ ।
୨. ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଗାଣିତିକ ସୂତ୍ରାବଳୀ (Comprehensive Theory & Formulas)
୨.୧ ଣତ୍ବ ବିଧୂ (ନ → ଣ ପରିବର୍ତ୍ତନର ନିୟମ)
ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣରେ କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିସ୍ଥିତିରେ 'ନ' ବର୍ଣ୍ଣ 'ଣ' ବର୍ଣ୍ଣରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ । ଏହି ନିୟମକୁ 'ଣତ୍ବ ବିଧୂ' କୁହାଯାଏ । ଏହା ଶବ୍ଦର ଉଚ୍ଚାରଣଗତ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟତା ବଜାୟ ରଖିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।
୨.୧.୧ ଏକପଦ ଓ ସଂଯୁକ୍ତପଦର ପରିଚୟ
୨.୧.୨ ଣତ୍ବ ବିଧୂର ମୁଖ୍ୟ ନିୟମାବଳୀ
ଣତ୍ବ ବିଧୂ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି ପରିସ୍ଥିତିରେ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ହୁଏ:
୧. ଅଖଣ୍ଡ ପଦେ ନୋ ଣଃ (ଅବ୍ୟବହିତ ନିୟମ)
୨. ବ୍ୟବଧାନେ ସତ୍ୟପି ନୋ ଣଃ (ବ୍ୟବଧାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିୟମ)
୩. ପୂର୍ବପଦ-ଉତ୍ତରପଦ ନିୟମ (ସମାସ ପଦରେ)
୨.୧.୩ ଣତ୍ବ ନିଷେଧଃ (ନ → ଣ ନ ହେବାର ନିୟମ)
କେତେକ ପରିସ୍ଥିତିରେ 'ନ'କାର 'ଣ'କାରରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ଉପରୋକ୍ତ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ହେବା କଥା । ଏହି ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ 'ଣତ୍ବ ନିଷେଧ' କୁହାଯାଏ ।
୧. ପଦାନ୍ତରେ 'ନ୍' କାରର ଣ ହୁଏ ନାହିଁ ।
୨. ନିମିତ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ପରେ ପୃଥକ୍ ପଦରେ 'ନ' ଥିଲେ ଣ ହୁଏ ନାହିଁ ।
୩. ଅନ୍ୟ ବ୍ୟବଧାୟକ ବର୍ଣ୍ଣ (ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ବର୍ଣ୍ଣ)
୩. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (100% Complete Solved Exercises)
ଅଭ୍ଯାସୀ (ପୃଷ୍ଠା ୧)
୧. ତଳେ ଦିଆଯାଇଥିବା ପଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକପଦ ଗୁଡ଼ିକୁ ‘✓’ ଚିହ୍ନଦ୍ଵାରା ଏବଂ ସଂଯୁକ୍ତ ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ‘X’ ଚିହ୍ନ ଦ୍ଵାରା ଚିହ୍ନାଅ ।
୨. ନିମ୍ନଲିଖୂତ ସଂଯୁକ୍ତ ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି ପ୍ରଦର୍ଶନ କର ।
ଅଭ୍ଯାସୀ (ପୃଷ୍ଠା ୨)
୩. ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦମାନଙ୍କରେ ଥିବା ଋ / ର / ଷ କୁ କୋଠରୀ ମଧ୍ଯରେ ଲେଖ ।
୪. ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ସିଦ୍ଧ ରୂପମାନଙ୍କରେ ନିମିତ୍ତ (ଋ, ର୍, ଷ୍) ଏବଂ ଣ କାରର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବର୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ ଲେଖ ।
(ନିମିତ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି ଋ, ର୍, ଷ୍ ଏବଂ ଣ କାର ହେଉଛି 'ନ' ର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ରୂପ । ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବର୍ଣ୍ଣଗୁଡ଼ିକୁ ଲେଖିବାକୁ ହେବ ।)
ଅଭ୍ଯାସୀ (ପୃଷ୍ଠା ୩)
୫. ତଳେ ଲେଖାଯାଇଥିବା ଉଦାହରଣମାନଙ୍କରେ ନିମିତ୍ତ ଓ ନ’କାର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବ୍ୟବଧାୟକ ବର୍ଣ୍ଣ (ସହାୟକ ବା ମିତ୍ରବର୍ଣ) ଗୁଡ଼ିକୁ ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ୟରେ ଲେଖ ।
୬. ତଳେ ଲେଖାଯାଇଥିବା ପଦମାନଙ୍କରେ ଣତ୍ବବିଧୂର ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକୁ କୋଠରୀ ମଧ୍ଯରେ ଲେଖ ।
(ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ବର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି ଯାହା 'ନ' କୁ 'ଣ' ରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାରେ ବାଧା ଦିଏ ।)
୭. ଶୁଦ୍ଧରୂପକୁ ✓ ଚିହ୍ନ ଦ୍ଵାରା ଏବଂ ଅଶୁଦ୍ଧ ରୂପକୁ X ଚିହ୍ନ ଦ୍ଵାରା ଚିହ୍ନାଅ ।
୪. ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ ଓ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Board Exam Tips & Pitfalls)
୪.୧ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ (Board Exam Mastery Tips)
୧. ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ରଖିବାର କୌଶଳ: ଣତ୍ବ ବିଧୂର ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ନିୟମ (ଅବ୍ୟବହିତ, ବ୍ୟବଧାନ ସହ, ସମାସରେ) ଏବଂ ଣତ୍ବ ନିଷେଧର ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ (ପଦାନ୍ତ, ପୃଥକ୍ ପଦ, ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ବର୍ଣ୍ଣ) ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ମନେ ରଖନ୍ତୁ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିୟମ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ବା ଦୁଇଟି ଉଦାହରଣ ମନେ ରଖିଲେ ନିୟମ ସହଜରେ ମନେ ରହିବ ।
୨. ବ୍ୟବଧାୟକ ଓ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ବର୍ଣ୍ଣର ତାଲିକା: କେଉଁ ବର୍ଣ୍ଣଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟବଧାନ ରୂପେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ 'ନ' 'ଣ' ହୁଏ (ସ୍ୱର, ହ, ଯ, ବ, ଅନୁସ୍ୱାର, କ-ବର୍ଗ, ପ-ବର୍ଗ) ଏବଂ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ (ଚ-ବର୍ଗ, ଟ-ବର୍ଗ, ତ-ବର୍ଗ, ଶ, ଷ, ସ) ତାହାର ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ତାଲିକା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ମନେ ରଖନ୍ତୁ । ଏହା ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ସମାଧାନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସହାୟକ ହେବ ।
୩. ଉଦାହରଣ ଅଭ୍ୟାସ: ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ଉଦାହରଣକୁ ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝି ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ । କେବଳ ମନେ ନ ରଖି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉଦାହରଣରେ କେଉଁ ନିୟମ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ହେଉଛି ତାହା ବିଶ୍ଳେଷଣ କରନ୍ତୁ ।
୪. ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ: ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ନିଜେ ସମାଧାନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ । ଯେଉଁଠାରେ ସନ୍ଦେହ ହେବ, ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନର୍ବାର ଦେଖନ୍ତୁ । ଏହି ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ସମାଧାନ ସହିତ ନିଜ ଉତ୍ତରକୁ ମିଳାଇ ଦେଖନ୍ତୁ ।
୫. ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ: କୌଣସି ଶବ୍ଦରେ 'ନ' କିମ୍ବା 'ଣ' ଦେଖିଲେ, ତାହାର ମୂଳ ରୂପ, ଉପସର୍ଗ, ସନ୍ଧି ବା ସମାସକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରନ୍ତୁ । ନିମିତ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ (ଋ, ର୍, ଷ୍) ଅଛି କି ନାହିଁ, ବ୍ୟବଧାୟକ ବର୍ଣ୍ଣ କ'ଣ ଅଛି, ଏବଂ ପଦାନ୍ତ ବା ପୃଥକ୍ ପଦ ନିୟମ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ କି ନାହିଁ, ତାହା ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ ।
୬. ନିୟମର ବ୍ୟତିକ୍ରମ: ଣତ୍ବ ନିଷେଧ ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ଭାବରେ ମନେ ରଖନ୍ତୁ । ଏଗୁଡ଼ିକ ପରୀକ୍ଷାରେ ଭୁଲ୍ କରାଇବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଧିକ ଥାଏ ।
୪.୨ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Common Pitfalls)
୧. ବ୍ୟବଧାୟକ ଓ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ: ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରାୟତଃ କେଉଁ ବର୍ଣ୍ଣଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟବଧାନ ରୂପେ ରହିଲେ 'ଣ' ହୁଏ ଏବଂ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ ରହିଲେ 'ଣ' ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଥିରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ନ୍ତି । ଏହି ତାଲିକାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ମନେ ରଖିବା ଜରୁରୀ ।
୨. ପଦାନ୍ତ 'ନ୍' କୁ 'ଣ' କରିବା: ପଦର ଶେଷରେ ଥିବା 'ନ୍' କୁ ଭୁଲବଶତଃ 'ଣ' କରିଦିଅନ୍ତି । ଯଥା: 'ରାମାନ୍' କୁ 'ରାମାଣ୍' ଲେଖିବା । ଏହା ଏକ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ ।
୩. ପୃଥକ୍ ପଦରେ ଣତ୍ବ ପ୍ରୟୋଗ: ଯେତେବେଳେ ନିମିତ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ 'ନ' ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପଦରେ ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଣତ୍ବ ବିଧୂ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହି ନିୟମକୁ ଅଣଦେଖା କରି ଭୁଲ୍ କରିଥାନ୍ତି ।
୪. ଉପସର୍ଗ ଓ ଅବ୍ୟୟକୁ ପୃଥକ୍ ପଦ ଭାବିବା: 'ପ୍ର', 'ପରି' ଭଳି ଉପସର୍ଗ ବା 'ଅନ୍ତର୍', 'ପୁନର୍' ଭଳି ଅବ୍ୟୟ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଶବ୍ଦର ପୂର୍ବରେ ଲାଗିଥାଏ, ତାହାକୁ ସଂଯୁକ୍ତ ପଦର ଅଂଶ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ ଏବଂ ଣତ୍ବ ବିଧୂ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ କେତେକ ଛାତ୍ର ଏହାକୁ ପୃଥକ୍ ପଦ ଭାବି ଣତ୍ବ ନିଷେଧ ନିୟମ ପ୍ରୟୋଗ କରି ଭୁଲ୍ କରିଥାନ୍ତି ।
୫. ସମସ୍ତ 'ନ' କୁ 'ଣ' କରିବା: କେବଳ 'ଋ', 'ର୍', 'ଷ୍' ନିମିତ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ହିଁ 'ନ' 'ଣ' ହୁଏ । ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବର୍ଣ୍ଣ ନିମିତ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହି ମୂଳ ନିୟମକୁ ଭୁଲିଯାଇ ଅଯଥା 'ନ' କୁ 'ଣ' କରିବା ଏକ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App