ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ
ଶ୍ରେଣୀ: Class 9 | ବିଷୟ: Sanskrit Grammer
ଅଧ୍ୟାୟ: Class9 SanGram Ch07 Ch07 Sandhi Prakarana
୧. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ ଓ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map & Conceptual Architecture)
ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ:
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଭାଗ 'ସନ୍ଧି' ଉପରେ ଆଧାରିତ । ସନ୍ଧିର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଦୁଇଟି ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଣ୍ଣର ମିଳନ ହେତୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହେଉଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନ । ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଫଳରେ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ସୁନ୍ଦରତା (ଧ୍ୱନିସୌଷ୍ଠବ) ଏବଂ ଲେଖନରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତତା ଆସିଥାଏ । ସନ୍ଧି ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ପ୍ରକାରର: ସ୍ଵରସନ୍ଧି, ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସନ୍ଧି ଏବଂ ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ସନ୍ଧିର ନିଜସ୍ୱ ନିୟମାବଳୀ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଉଦାହରଣ ସହିତ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ, 'ଷତ୍ଵ ବିଧୂ' ଏବଂ 'ଣତ୍ଵ ବିଧି' ଭଳି କେତେକ ବିଶେଷ ବର୍ଣ୍ଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ ନିୟମ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି । ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ ଏହି ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସରେ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି ।
ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ ଓ ସଂକଳ୍ପନାତ୍ମକ ସ୍ଥାପତ୍ୟ (Mind Map & Conceptual Architecture):
ସନ୍ଧି ପ୍ରକରଣମ୍
├── ସନ୍ଧିର ସଂଜ୍ଞା: ଦୁଇଟି ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଣ୍ଣର ମିଳନରୁ ହେଉଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ।
├── ସନ୍ଧିର ପ୍ରକାରଭେଦ:
│ ├── ୧. ସ୍ଵରସନ୍ଧି (ଅଚ୍ ସନ୍ଧି): ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣ ସହିତ ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣର ମିଳନ ।
│ │ ├── ଦୀର୍ଘ ସନ୍ଧି (ଅକଃ ସବର୍ଣ୍ଣେ ଦୀର୍ଘଃ)
│ │ ├── ଗୁଣ ସନ୍ଧି (ଆଦ୍ ଗୁଣଃ)
│ │ ├── ବୃଦ୍ଧି ସନ୍ଧି (ବୃଦ୍ଧିରେଚି)
│ │ ├── ଯଣ ସନ୍ଧି (ଇକୋ ଯଣଚି)
│ │ ├── ଅୟାଦି ସନ୍ଧି (ଏଚୋଽୟବାୟାବଃ)
│ │ ├── ପୂର୍ବରୂପ ସନ୍ଧି (ଏଙଃ ପଦାନ୍ତାଦତି)
│ │ └── ପ୍ରକୃତିଭାବ ସନ୍ଧି (ଈଦୂଦେଦ୍ ଦ୍ଵିବଚନମ୍, ପ୍ରଗୃହ୍ୟମ୍)
│ ├── ୨. ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସନ୍ଧି (ହଲ୍ ସନ୍ଧି): ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ ସହିତ ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣର ମିଳନ ।
│ │ ├── ଅନୁସ୍ଵାର ସନ୍ଧି (ମୋଽନୁସ୍ଵାରଃ)
│ │ ├── ଜଶ୍ତ୍ଵ ସନ୍ଧି (ଝଲାଂ ଜଶ୍ ଝଶି)
│ │ ├── ଚୁତ୍ଵ ସନ୍ଧି (ସ୍ତୋଃ ଶ୍ଚୁନା ଶ୍ଚୁଃ)
│ │ └── ଲତ୍ଵ ସନ୍ଧି (ତୋର୍ଲି)
│ └── ୩. ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି: ବିସର୍ଗ ସହିତ ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣର ମିଳନ ।
│ ├── ଓ-କାର ସନ୍ଧି (ହଶି ଚ)
│ ├── ର-କାର ସନ୍ଧି (ସ ସଜୁଷୋ ରୁଃ)
│ ├── ବିସର୍ଗ ଲୋପ ସନ୍ଧି (ଅତୋ ରୋରପ୍ଳୁତାଦପ୍ଳୁତେ)
│ └── ସ-କାର ସନ୍ଧି (ବିସର୍ଜନୀୟସ୍ୟ ସଃ)
├── ବିଶେଷ ନିୟମାବଳୀ:
│ ├── ଷତ୍ଵ ବିଧୂ (ସ କାରର ଷ କାରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ)
│ └── ଣତ୍ଵ ବିଧୂ (ନ କାରର ଣ କାରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ)
└── ସନ୍ଧିର ଆବଶ୍ୟକତା: ଏକପଦେ, ଧାତୂପସର୍ଗୟୋ, ସମାସେ ନିତ୍ୟ; ବାକ୍ୟେ ବିବକ୍ଷାଧୀନ ।
୨. ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଗାଣିତିକ ସୂତ୍ରାବଳୀ (Comprehensive Theory & Formulas)
୨.୧ ଷତ୍ଵ ବିଧୂ (ସ କାରର ଷ କାରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ)
ନିୟମ:
ଅ, ଆ ଭିନ୍ନ ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣ (ଇ, ଈ, ଉ, ଊ, ଋ, ୠ, ଏ, ଐ, ଓ, ଔ), କ୍, ଙ୍, ଏବଂ ର୍ ରୁ ପର ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ଥିବା ସ’କାରର ଷ’କାର ହୁଏ ।
ଉକ୍ତ ସ’କାରର ପୂର୍ବରେ (ନ୍ ସ୍ଥାନରେ ହୋଇଥିବା) ଅନୁସ୍ଵାର, ବିସର୍ଗ କିମ୍ବା ଷ୍ ଥୁଲେ ମଧ୍ୟ ଷକାର ହୁଏ ।
ଉଦାହରଣ:
ବ୍ୟତିକ୍ରମ (Exceptions):
ବିଶେଷ କ୍ଷେତ୍ର (Special Cases):
୨.୨ ସନ୍ଧି ପ୍ରକରଣମ୍ (Sandhi Prakaranam)
ସନ୍ଧିର ସଂଜ୍ଞା:
ସନ୍ନିହିତ ବର୍ଣ୍ଣଦ୍ଵୟର ଶୀଘ୍ରତମ ଉଚ୍ଚାରଣ ହେତୁ ଉକ୍ତ ଦୁଇବର୍ଣ୍ଣର ବା ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିକର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସନ୍ଧି କହନ୍ତି ।
ସନ୍ଧିର ଆବଶ୍ୟକତା:
ଅର୍ଥାତ୍:
୧. ଏକପଦେ (ଅଖଣ୍ଡପଦେ, ଧାତୁପ୍ରତ୍ୟୟଯୋଗେ) ନିତ୍ୟ: ଗୋଟିଏ ପଦ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ଧି କରିବା ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ।
୨. ଧାତୂପସର୍ଗୟୋ ନିତ୍ୟ: ଧାତୁ ଓ ଉପସର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ଧି କରିବା ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ।
୩. ସମାସେଽପି ନିତ୍ୟ: ସମାସ ପଦରେ ସନ୍ଧି କରିବା ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ।
୪. ବାକ୍ୟେ ବିବକ୍ଷୟା (ଅନ୍ୟତ୍ର ବିବକ୍ଷୟା): ବାକ୍ୟରେ ସନ୍ଧି କରିବା ଇଚ୍ଛାଧୀନ ।
ସନ୍ଧିର ପ୍ରକାରଭେଦ:
ସନ୍ଧି ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ପ୍ରକାରର:
୧. ସ୍ଵରସନ୍ଧି (Vowel Sandhi)
୨. ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସନ୍ଧି (Consonant Sandhi)
୩. ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି (Visarga Sandhi)
୨.୨.୧ ସ୍ଵରସନ୍ଧି (Svara Sandhi)
ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣ ସହିତ ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣର ମିଳନକୁ ସ୍ଵରସନ୍ଧି କହନ୍ତି ।
୧. ଦୀର୍ଘ ସନ୍ଧି (ଅକଃ ସବର୍ଣ୍ଣେ ଦୀର୍ଘଃ)
ସବର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଵର ପରେ ସବର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଵର ଥିଲେ, ଉଭୟ ମିଶି ଦୀର୍ଘ ସ୍ଵର ହୁଅନ୍ତି ।
୨. ଗୁଣ ସନ୍ଧି (ଆଦ୍ ଗୁଣଃ)
ଅ କିମ୍ବା ଆ ପରେ ଇ, ଈ ଥିଲେ ଏ; ଉ, ଊ ଥିଲେ ଓ; ଋ, ୠ ଥିଲେ ଅର୍ ହୁଏ ।
୩. ବୃଦ୍ଧି ସନ୍ଧି (ବୃଦ୍ଧିରେଚି)
ଅ କିମ୍ବା ଆ ପରେ ଏ, ଐ ଥିଲେ ଐ; ଓ, ଔ ଥିଲେ ଔ ହୁଏ ।
୪. ଯଣ ସନ୍ଧି (ଇକୋ ଯଣଚି)
ଇ, ଉ, ଋ, ୠ ପରେ ଯଦି ସବର୍ଣ୍ଣଭିନ୍ନ ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣ ଥାଏ, ତେବେ ଇ/ଈ ସ୍ଥାନରେ ୟ୍, ଉ/ଊ ସ୍ଥାନରେ ବ୍, ଋ/ୠ ସ୍ଥାନରେ ର୍ ଏବଂ ୡ ସ୍ଥାନରେ ଲ୍ ହୁଏ ।
୫. ଅୟାଦି ସନ୍ଧି (ଏଚୋଽୟବାୟାବଃ)
ଏ, ଐ, ଓ, ଔ ପରେ କୌଣସି ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ, ଏ ସ୍ଥାନରେ ଅୟ୍, ଐ ସ୍ଥାନରେ ଆୟ୍, ଓ ସ୍ଥାନରେ ଅବ୍ ଏବଂ ଔ ସ୍ଥାନରେ ଆବ୍ ହୁଏ ।
୬. ପୂର୍ବରୂପ ସନ୍ଧି (ଏଙଃ ପଦାନ୍ତାଦତି)
ପଦାନ୍ତ ଏ କିମ୍ବା ଓ ପରେ ଯଦି 'ଅ' ଥାଏ, ତେବେ 'ଅ' ଲୋପ ପାଇ ତା’ ସ୍ଥାନରେ ଅବଗ୍ରହ (ଽ) ଚିହ୍ନ ବସେ ।
୭. ପ୍ରକୃତିଭାବ ସନ୍ଧି (ଈଦୂଦେଦ୍ ଦ୍ଵିବଚନମ୍, ପ୍ରଗୃହ୍ୟମ୍)
ଯେଉଁ ସ୍ଥଳରେ ସନ୍ଧି ନିୟମ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ପ୍ରକୃତିଭାବ ସନ୍ଧି କହନ୍ତି ।
୮. ସ୍ଵରସନ୍ଧିର ଅପବାଦ (Exceptions to Svara Sandhi)
କେତେକ ସ୍ଥଳରେ ସାଧାରଣ ସ୍ଵରସନ୍ଧି ନିୟମ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ନ ହୋଇ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାରେ ସନ୍ଧି ହୁଏ ।
୨.୨.୨ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସନ୍ଧି (Vyanjana Sandhi)
ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ ସହିତ ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣର କିମ୍ବା ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ ସହିତ ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣର ମିଳନକୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସନ୍ଧି କହନ୍ତି ।
୧. ଅନୁସ୍ଵାର ସନ୍ଧି (ମୋଽନୁସ୍ଵାରଃ)
୨. ଜଶ୍ତ୍ଵ ସନ୍ଧି (ଝଲାଂ ଜଶ୍ ଝଶି)
ପଦାନ୍ତରେ ଥିବା ବର୍ଗର ପ୍ରଥମ ବର୍ଣ୍ଣ (କ୍, ଚ୍, ଟ୍, ତ୍, ପ୍) ପରେ ଯଦି କୌଣସି ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ବର୍ଗର ତୃତୀୟ, ଚତୁର୍ଥ ବର୍ଣ୍ଣ (ଗ୍, ଘ୍, ଜ୍, ଝ୍, ଡ୍, ଢ୍, ଦ୍, ଧ୍, ବ୍, ଭ୍) କିମ୍ବା ହ୍, ୟ୍, ବ୍, ର୍, ଲ୍ ଥାଏ, ତେବେ ପ୍ରଥମ ବର୍ଣ୍ଣ ନିଜ ବର୍ଗର ତୃତୀୟ ବର୍ଣ୍ଣରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।
୩. ଚୁତ୍ଵ ସନ୍ଧି (ସ୍ତୋଃ ଶ୍ଚୁନା ଶ୍ଚୁଃ)
୪. ଲତ୍ଵ ସନ୍ଧି (ତୋର୍ଲି)
୨.୨.୩ ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି (Visarga Sandhi)
ବିସର୍ଗ ସହିତ ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣର ମିଳନରୁ ବିସର୍ଗର ଯେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟେ, ତାହାକୁ ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି କୁହାଯାଏ ।
୧. ଓ-କାର ସନ୍ଧି (ହଶି ଚ)
୨. ର-କାର ସନ୍ଧି (ସ ସଜୁଷୋ ରୁଃ)
୩. ବିସର୍ଗ ଲୋପ ସନ୍ଧି (ଅତୋ ରୋରପ୍ଳୁତାଦପ୍ଳୁତେ)
ବିଶେଷ ବିଧି (Special Rules for Visarga Sandhi):
୪. ସ-କାର ସନ୍ଧି (ବିସର୍ଜନୀୟସ୍ୟ ସଃ)
ବିଶେଷ ବିଧି (Special Rules for Visarga Sandhi - Continued):
ବିସର୍ଗସନ୍ଧି ସାରଣୀ (Visarga Sandhi Summary Table):
| ବିସର୍ଗ ପୂର୍ବ ବର୍ଣ୍ଣ | ବିସର୍ଗ | ବିସର୍ଗୋତ୍ତର ବର୍ଣ୍ଣ | ପରିଣାମ |
|---|---|---|---|
| ଅ/ଏଷ | ଃ (ଅ/ଏଷ) | ଅକାରଭିନ୍ନସ୍ଵର | ବିସର୍ଗ ଲୋପ |
| ଅ/ଏଷ | ଃ (ଅ/ଏଷ) | କୌଣସି ବ୍ୟଞ୍ଜନ | ବିସର୍ଗ ଲୋପ |
| ଅ/ଏଷ | ଃ (ଅ/ଏଷ) | ଅ | ସୋ → ସୋଽ |
| ଏଷୋ → ଏଷୋଽ | |||
| ଅ | ଃ | ଅ–ଭିନ୍ନ ସ୍ଵର | ବିସର୍ଗଲୋପ |
| ଆ | ଃ | ସ୍ଵର | ବିସର୍ଗଲୋପ |
| ଆ | ଃ | ବର୍ଗର ୩ୟ, ୪ର୍ଥ, ୫ମ ବର୍ଣ୍ଣ, ୟ, ର୍, ଲ୍, ବ୍, ହ୍ | ବିସର୍ଗଲୋପ |
| ଅ | ଃ | ଅ | ଃ → ଓଽ |
| ଅ | ଃ | ବର୍ଗର ୩ୟ, ୪ର୍ଥ, ୫ମ ବର୍ଣ୍ଣ, ୟ, ର୍, ଲ୍, ବ୍, ହ୍ | ଃ → ଓ |
| ଅ/ଆ ଭିନ୍ନସ୍ଵର | ଃ | ସ୍ଵର | ଃ → ର୍ |
| ଅ/ଆ ଭିନ୍ନସ୍ଵର | ଃ | ବର୍ଗର ୩ୟ, ୪ର୍ଥ, ୫ମ ବର୍ଣ୍ଣ, ୟ, ର୍, ଲ୍, ବ୍, ହ୍ | ଃ → ର୍ |
| ପ୍ରାତ/ପୁନ | ଃ | ସ୍ଵର ବର୍ଗର ୩, ୪, ୫ମ, ୟ, ର୍, ଲ୍, ବ୍, ହ୍ | ଃ → ର୍ |
| କୌଣସିବର୍ଣ୍ଣ | ଃ | ଚ୍/ଛ୍ | ଃ → ଶ୍ |
| ଟ୍/ଠ୍ | ଃ → ଷ୍ | ||
| ତ୍/ଥ୍ | ଃ → ସ୍ |
ସୂତ୍ର ସୂଚନା (Sutra Suchana):
୧. ଅତୋରୋରପ୍ଳୁତାଦପ୍ଳୁତେ ୬.୧.୧୧୩, ଆଦ୍ଗୁଣଃ ୬.୧.୮୬, ଏଙଃ ପଦାନ୍ତାଦତି ୬.୧.୧୦୯
୨. ହଶି ଚ ୮.୧.୧୧୪
୩. ସ ସଜୁଷୋ ରୁଃ ୮.୨.୬୬
୪. ବିସର୍ଜନୀୟସ୍ୟ ସଃ ୮.୩.୩୪
୫. ବା ଖରି ୮.୩.୩୬
୩. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (100% Complete Solved Exercises)
ଷତ୍ଵ ବିଧୂ (ଅଭ୍ୟାସ):
Q1. ସମୀଚୀନଂ ‘ଷବଂ’ ‘ଣବଂ’ ଚ ବିଧାୟ ସଂଶୋଧୟତ ।
(Correct by making appropriate 'ṣa' and 'ṇa' forms.)
୧. ବିଦ୍ୟାର୍ଥିମାଂ ବିଦ୍ୟାଷୁ ଅନୁରାଶଃ ଅସ୍ତି ।
୨. ବୃକ୍ଷାନାଂ ଅଗ୍ରେସୁ ପତ୍ରାନି ନ ସନ୍ତି ।
୩. ଗ୍ରୀଷ୍ମଭୌ ସରଷୁ ଜଳମ୍ ଅହଂ ତିଷ୍ଠତି ।
୪. ସଦାଚରଣେଣ ଛାତ୍ର ଛାତ୍ରୀ ପୁରସ୍କା ସ୍କାରଂ ପ୍ରାପ୍ଷ୍ୟନ୍ତି ।
୫. ସୂର୍ପଣଖା ରାବଣସ୍ୟ ଭଗିନୀ ଆସୀତ୍ ।
୬. ଧାର୍ମିକାନାଂ ସଂ ସଭା ଅଭବତ୍ ।
୭. ପରୋପକାରଃ ମନୁଷ୍ୟାନାଂ ଧର୍ମ ନୃପଃ ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ସନ୍ଧି ପ୍ରକରଣମ୍ (ଅଭ୍ୟାସ)
୨.୨.୧ ସ୍ଵରସନ୍ଧି (Svara Sandhi)
୧. ଦୀର୍ଘ ସନ୍ଧି (ଅକଃ ସବର୍ଣ୍ଣେ ଦୀର୍ଘଃ)
୧.୧ ଅଧୋଲିଖୂତେଷୁ ସନ୍ଧିବିଚ୍ଛେଦଂ କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧିବିଚ୍ଛେଦ କର)
୧. ଶୁଭାରତଃ = ଶୁଭ + ଆରତଃ
୨. ବିଦ୍ୟାଭ୍ୟାସୀ = ବିଦ୍ୟା + ଅଭ୍ୟାସୀ
୩. ଅସ୍ତାଚଳଃ = ଅସ୍ତ + ଅଚଳଃ
୪. କମଳାସନମ୍ = କମଳ + ଆସନମ୍
୫. ଶିଷ୍ଟାଚାରଃ = ଶିଷ୍ଟ + ଆଚାରଃ
୬. ଭ୍ରଷ୍ଟାଚାରଃ = ଭ୍ରଷ୍ଟ + ଆଚାରଃ
୭. କ୍ରୋଧାଗ୍ନି = କ୍ରୋଧ + ଅଗ୍ନି
୮. ନୀଳାକାଶଃ = ନୀଳ + ଆକାଶଃ
୯. ଶଶାଙ୍କଃ = ଶଶ + ଅଙ୍କଃ
୧୦. ରତ୍ନାକରଃ = ରତ୍ନ + ଆକରଃ
୧୧. କାର୍ଯ୍ୟାଳୟଃ = କାର୍ଯ୍ୟ + ଆଳୟଃ
୧.୨ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ଗଙ୍ଗା + ଅବତରଣମ୍ = ଗଙ୍ଗାବତରଣମ୍
୨. ଆନନ୍ଦ + ଅବସରଃ = ଆନନ୍ଦାବସରଃ
୩. ବିଦ୍ୟା + ଅର୍ଥୀ = ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀ
୪. ପୁଷ୍ପ + ଅଞ୍ଜଳି = ପୁଷ୍ପାଞ୍ଜଳି
୫. ସଦା + ଆନନ୍ଦେ = ସଦାନନ୍ଦେ
୬. ମହା + ଅର୍ଣ୍ଣତଃ = ମହାର୍ଣ୍ଣତଃ
୭. ସତ୍ୟ + ଆଗ୍ରହଃ = ସତ୍ୟାଗ୍ରହଃ
୮. ପିତା + ଆଦିଶତି = ପିତାଦିଶତି
୯. କଦା + ଅପି = କଦାପି
୧୦. ତଥା + ଅସ୍ତୁ = ତଥାସ୍ତୁ
୧.୩ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ଅଭି + ଇଷ୍ଟଃ = ଅଭୀଷ୍ଟଃ
୨. ପଠତି + ଇୟମ୍ = ପଠତୀୟମ୍
୩. ପଠାମି + ଈଶୋପନିଷଦମ୍ = ପଠାମୀଶୋପନିଷଦମ୍
୪. କବି + ଈଶ୍ଵରଃ = କବୀଶ୍ଵରଃ
୫. ପରି + ଈକ୍ଷଣମ୍ = ପରୀକ୍ଷଣମ୍
୬. କ୍ଷିତି + ଈଶଃ = କ୍ଷିତୀଶଃ
୭. ଅପି + ଇଦମ୍ = ଅପୀଦମ୍
୮. ଆନୟତି + ଇନ୍ଧନମ୍ = ଆନୟତୀନ୍ଧନମ୍
୯. ଖାଦାମି + ଇକ୍ଷୁଦଣ୍ଡମ୍ = ଖାଦାମୀକ୍ଷୁଦଣ୍ଡମ୍
୧୦. ପଠସି + ଇତି = ପଠସୀତି
୧୧. ଶଚୀ + ଇନ୍ଦ୍ର = ଶଚୀନ୍ଦ୍ର
୧.୪ ସନ୍ଧିବିଚ୍ଛେଦଂ କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧିବିଚ୍ଛେଦ କର)
୧. ଅତୀବ = ଅତି + ଇବ
୨. କବୀନ୍ଦ୍ର = କବି + ଇନ୍ଦ୍ର
୩. କପୀନ୍ଦ୍ର = କପି + ଇନ୍ଦ୍ର
୪. ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟମ୍ = ଅତି + ଇନ୍ଦ୍ରିୟମ୍
୫. ଇତୀଦମ୍ = ଇତି + ଇଦମ୍
୬. ଅସ୍ଵୀତି = ଅସ୍ଵି + ଇତି
୭. ପାର୍ବତୀଶଃ = ପାର୍ବତୀ + ଈଶଃ
୮. ଅପୀଚ୍ଛସି = ଅପି + ଇଚ୍ଛସି
୧.୫ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ଗୁରୁ + ଉପଦେଶଃ = ଗୁରୂପଦେଶଃ
୨. ସାଧୁ + ଉକ୍ତମ୍ = ସାଧୂକ୍ତମ୍
୩. ବହୁ + ଉନ୍ନତିଃ = ବହୂନ୍ନତିଃ
୪. କଟୁ + ଉଣ୍ଡିଂ = କଟୂଣ୍ଡିଂ
୫. ଶିଶୁ + ଉପହାରଃ = ଶିଶୂପହାରଃ
୬. ଲଘୁ + ଊର୍ମି = ଲଘୂର୍ମି
୭. ନନୁ + ଉଦ୍ୟାନେ = ନନୂଦ୍ୟାନେ
୮. ଶତ୍ରୁ + ଉତ୍ସାରଣମ୍ = ଶତ୍ରୂତ୍ସାରଣମ୍
୯. କରୋତୁ + ଉତ୍ସବମ୍ = କରୋତୂତ୍ସବମ୍
୧୦. କରୋତୁ + ଉଦ୍ୟମମ୍ = କରୋତୂଦ୍ୟମମ୍
୧୧. ପଠନ୍ତୁ + ଉପନିଷଦମ୍ = ପଠନ୍ତୂପନିଷଦମ୍
୧୨. ସୁ + ଉକ୍ତମ୍ = ସୂକ୍ତମ୍
୧୩. ସ୍ମରତୁ + ଉମାମ୍ = ସ୍ମରତୂମାମ୍
୧୪. ଗୁମ୍ଫନ୍ତୁ + ଉପଜାତିମ୍ = ଗୁମ୍ଫନ୍ତୂପଜାତିମ୍
୧.୬ ସନ୍ଧିବିଚ୍ଛେଦଂ କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧିବିଚ୍ଛେଦ କର)
୧. ମେରୂପରି = ମେରୁ + ଉପରି
୨. ସାଧୂକ୍ତି = ସାଧୁ + ଉକ୍ତି
୩. ରଘୂତ୍ତମଃ = ରଘୁ + ଉତ୍ତମଃ
୪. ଲଘୂଲୂକଃ = ଲଘୁ + ଉଲୂକଃ
୫. ସିନ୍ଦୂଦକମ୍ = ସିନ୍ଧୁ + ଉଦକମ୍
୬. ଭୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵମ୍ = ଭୂ + ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵମ୍
୭. ଧାତୂପସର୍ଗୌ = ଧାତୁ + ଉପସର୍ଗୌ
୧.୭ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ମାତୃ + ଋଦ୍ଧି = ମାତୃଦ୍ଧି
୨. ହୋତୃ + ଋତ୍ବିକ୍ = ହୋତୃତ୍ବିକ୍
୨. ଗୁଣ ସନ୍ଧି (ଆଦ୍ ଗୁଣଃ)
୨.୧ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ସୁର + ଇନ୍ଦ୍ର = ସୁରେନ୍ଦ୍ର
୨. ଗଜ + ଇନ୍ଦ୍ର = ଗଜେନ୍ଦ୍ର
୩. ଗଣ + ଈଶଃ = ଗଣେଶଃ
୪. ତଥା + ଇତି = ତଥେତି
୫. ଧନ + ଇଚ୍ଛୁ = ଧନେଚ୍ଛୁ
୬. ଅତ୍ର + ଇଦମ୍ = ଅତ୍ରେଦମ୍
୭. ଦେବ + ଇନ୍ଦ୍ର = ଦେବେନ୍ଦ୍ର
୮. ରାଜ + ଇନ୍ଦ୍ର = ରାଜେନ୍ଦ୍ର
୯. ରମା + ଈଶଃ = ରମେଶଃ
୧୦. ନ + ଇତି = ନେତି
୧୧. ମମ + ଇଚ୍ଛା = ମମେଚ୍ଛା
୧୨. ସା + ଇୟମ୍ = ସେୟମ୍
୧୩. ଲଙ୍କା + ଈଶଃ = ଲଙ୍କେଶଃ
୧୪. ଗୁଡାକା + ଈଶଃ = ଗୁଡାକେଶଃ
୨.୨ ସନ୍ଧିବିଚ୍ଛେଦଂ କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧିବିଚ୍ଛେଦ କର)
୧. ଗଜେନ୍ଦ୍ର = ଗଜ + ଇନ୍ଦ୍ର
୨. ମହେଶ୍ଵରଃ = ମହା + ଈଶ୍ଵରଃ
୩. ସେୟମ୍ = ସା + ଇୟମ୍
୪. ସଖେତି = ସଖା + ଇତି
୫. ପରମେଶ୍ୱରଃ = ପରମ + ଈଶ୍ଵରଃ
୬. କ୍ଷମସ୍ତେତି = କ୍ଷମସ୍ତେ + ଇତି (ଏହା ପୂର୍ବରୂପ ସନ୍ଧିର ଉଦାହରଣ)
୨.୩ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ନର + ଉତ୍ତମଃ = ନରୋତ୍ତମଃ
୨. ପର + ଉପକାରଃ = ପରୋପକାରଃ
୩. ହିତ + ଉପଦେଶଃ = ହିତୋପଦେଶଃ
୪. ମହା + ଉତ୍ସବଃ = ମହୋତ୍ସବଃ
୫. ପ୍ରଶ୍ନ + ଉତ୍ତରମ୍ = ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତରମ୍
୬. ଗଙ୍ଗା + ଉଦକମ୍ = ଗଙ୍ଗୋଦକମ୍
୭. ଦର୍ଶନ + ଉତ୍ସୁକତା = ଦର୍ଶନୋତ୍ସୁକତା
୮. ବିଶାଳ + ଉଦ୍ୟମଃ = ବିଶାଳୋଦ୍ୟମଃ
୯. ବିବିଧ + ଉପଚାରଃ = ବିବିଧୋପଚାରଃ
୧୦. ଉଷ୍ଣ + ଉଦକମ୍ = ଉଷ୍ଣୋଦକମ୍
୧୧. ନୀଳ + ଉତ୍ପଳମ୍ = ନୀଳୋତ୍ପଳମ୍
୧୨. ମୟା + ଉକ୍ତମ୍ = ମୟୋକ୍ତମ୍
୨.୪ ସନ୍ଧିବିଚ୍ଛେଦଂ କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧିବିଚ୍ଛେଦ କର)
୧. ପଶ୍ୟାପରି = ପଶ୍ୟ + ଉପରି
୨. ମସ୍ତକୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵମ୍ = ମସ୍ତକ + ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵମ୍
୩. ଯଥୋପଦିଷ୍ଟମ୍ = ଯଥା + ଉପଦିଷ୍ଟମ୍
୪. ବେଦୋଦ୍ଧାରକଃ = ବେଦ + ଉଦ୍ଧାରକଃ
୫. ଜ୍ଞାନିନୋକ୍ତମ୍ = ଜ୍ଞାନିନା + ଉକ୍ତମ୍
୬. ମହୋର୍ମି = ମହା + ଊର୍ମି
୭. ଏକୋନବିଂଶତିଃ = ଏକ + ଉନବିଂଶତିଃ
୮. ଯଥୋଚିତମ୍ = ଯଥା + ଉଚିତମ୍
୯. ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟଃ = ସୂର୍ଯ୍ୟ + ଉଦୟଃ
୨.୫ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ଗ୍ରୀଷ୍ମ + ଋତୁଃ = ଗ୍ରୀଷ୍ମର୍ତ୍ତୁଃ
୨. ବର୍ଷା + ଋତୁଃ = ବର୍ଷର୍ତ୍ତୁଃ
୩. ସପ୍ତ + ଋଷୟଃ = ସପ୍ତର୍ଷୟଃ
୪. ଶୀତ + ଋତୁଃ = ଶୀତର୍ତ୍ତୁଃ
୩. ବୃଦ୍ଧି ସନ୍ଧି (ବୃଦ୍ଧିରେଚି)
୩.୧ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ମମ + ଏବ = ମମୈବ
୨. ତଥା + ଏବ = ତଥୈବ
୩. ମତ + ଐକ୍ୟମ୍ = ମତୈକ୍ୟମ୍
୪. ତୃଷ୍ଣା + ଏକା = ତୃଷ୍ଣୈକା
୫. ମହା + ଐଶ୍ଵର୍ଯ୍ୟମ୍ = ମହୈଶ୍ଵର୍ଯ୍ୟମ୍
୬. ପ୍ରଥମା + ଏକବଚନମ୍ = ପ୍ରଥମୈକବଚନମ୍
୭. ମା + ଏବମ୍ = ମୈବମ୍
୮. ଆଗତା + ଏବ = ଆଗତୈବ
୩.୨ ସନ୍ଧିବିଚ୍ଛେଦଂ କୁରୁତ ରେଖାଙ୍କିତାନାଂ ପଦାନାମ୍ ।
(ରେଖାଙ୍କିତ ପଦଗୁଡ଼ିକର ସନ୍ଧିବିଚ୍ଛେଦ କର)
ଯଦୈବ ରାଜ୍ୟ କ୍ରିୟତେଽଭିଷେକ
ସ୍ତଦୈବ ଯାତି ବ୍ୟସନେଷୁ ବୁଦ୍ଧି ।
ଘଟା ନୃପାଣାମଭିଷେକକାଳେ
ସହାୟସୈବାପଦମୁଦ୍ଗିରନ୍ତି ।
୧. ଯଦୈବ = ଯଦା + ଏବ
୨. ତଦୈବ = ତଦା + ଏବ
୩. ସହାୟସୈବାପଦମ୍ = ସହାୟସ୍ୟ + ଏବ + ଆପଦମ୍
୩.୩ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ଜନ + ଓପଃ = ଜନୌପଃ
୨. ବନ + ଓକସ୍ = ବନୌକସ୍
୩. ଜଳ + ଓପଃ = ଜଳୌପଃ
୪. ବନ + ଔଷଧଃ = ବନୌଷଧଃ
୫. ମହା + ଔଦାର୍ଯ୍ୟମ୍ = ମହୌଦାର୍ଯ୍ୟମ୍
୪. ଯଣ ସନ୍ଧି (ଇକୋ ଯଣଚି)
୪.୧ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ଅତି + ଅଧିକମ୍ = ଅତ୍ୟଧିକମ୍
୨. ଅତି + ଆଚାରଃ = ଅତ୍ୟାଚାରଃ
୩. ଯଦି + ଏବମ୍ = ଯଦ୍ୟେବମ୍
୪. ପ୍ରତି + ଉବାଚ = ପ୍ରତ୍ୟୁବାଚ
୫. ଅତି + ଉଗ୍ରୀ = ଅତ୍ୟୁଗ୍ରୀ
୬. ଦେବୀ + ଆଗମନମ୍ = ଦେବ୍ୟାଗମନମ୍
୭. ବକ୍ଷସି + ଉପବିଶ = ବକ୍ଷସ୍ୟୁପବିଶ
୮. ଯାସ୍ୟତି + ଅଦ୍ୟ = ଯାସ୍ୟତ୍ୟଦ୍ୟ
୯. ଇତି + ଉକ୍ତ୍ଵା = ଇତ୍ୟୁକ୍ତ୍ଵା
୧୦. ଅତି + ଅନ୍ତମ୍ = ଅତ୍ୟନ୍ତମ୍
୧୧. ଇତି + ଆଦିଶତ୍ = ଇତ୍ୟାଦିଶତ୍
୧୨. ଅପି + ଏତେଷୁ = ଅପ୍ୟେତେଷୁ
୧୩. ପ୍ରତି + ଉପକାରଃ = ପ୍ରତ୍ୟୁପକାରଃ
୧୪. ଅଭି + ଉଦୟଃ = ଅଭ୍ୟୁଦୟଃ
୧୫. ଦେବୀ + ଉବାଚ = ଦେବ୍ୟୁବାଚ
୧୬. ଅସ୍ତି + ଉତ୍ତରସ୍ୟାମ୍ = ଅସ୍ତ୍ୟୁତ୍ତରସ୍ୟାମ୍
୧୭. ପ୍ରତି + ଏକଃ = ପ୍ରତ୍ୟେକଃ
୧୮. ଅପି + ଉପାୟେନ = ଅପ୍ୟୁପାୟେନ
୪.୨ ସନ୍ଧିବିଚ୍ଛେଦଂ କୁରୁତ ରେଖାରୂଢ଼ାନାଂ ପଦାନାମ୍ ।
(ରେଖାଙ୍କିତ ପଦଗୁଡ଼ିକର ସନ୍ଧିବିଚ୍ଛେଦ କର)
ଯଦି ଦାସ୍ୟସି ନେଚ୍ଛାମି ନ ଦାସ୍ୟସି ପିବାମ୍ୟହମ୍ ।
୧. ନେଚ୍ଛାମି = ନ + ଇଚ୍ଛାମି (ଏହା ଗୁଣ ସନ୍ଧି)
୨. ପିବାମ୍ୟହମ୍ = ପିବାମି + ଅହମ୍
୪.୩ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ଅନୁ + ଅୟଃ = ଅନ୍ଵୟଃ
୨. ଆଗଚ୍ଛତୁ + ଅତ୍ର = ଆଗଚ୍ଛତ୍ଵତ୍ର
୩. ଖଳୁ + ଅହମ୍ = ଖଲ୍ଵହମ୍
୪. ପଚତୁ + ଓଦନମ୍ = ପଚତ୍ଵୋଦନମ୍
୫. ସାଧୁ + ଆଦେଶଃ = ସାଧ୍ଵାଦେଶଃ
୬. ଅନୁ + ଅଗଚ୍ଛତ୍ = ଅନ୍ଵଗଚ୍ଛତ୍
୭. ଅନୁ + ଅସରତ୍ = ଅନ୍ଵସରତ୍
୮. ଅନୁ + ଏଷଣମ୍ = ଅନ୍ଵେଷଣମ୍
୯. ବଧୂ + ଆଦେଶଃ = ବଧ୍ଵାଦେଶଃ
୧୦. ଭୂ + ଆଦୌ = ଭ୍ଵାଦୌ
୪.୪ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ଭ୍ରାତୃ + ଆଜ୍ଞା = ଭ୍ରାତ୍ରାଜ୍ଞା
୨. ମାତୃ + ଇଚ୍ଛା = ମାତ୍ରିଚ୍ଛା
୩. ଦାତୃ + ଉପଦେଶଃ = ଦାତ୍ରୁପଦେଶଃ
୪. ପିତୃ + ଅଂଶଃ = ପିତ୍ରଂଶଃ
୫. ପିତୃ + ଅଧଃ = ପିତ୍ରଧଃ
୬. ପିତୃ + ଅନୁଗ୍ରହଃ = ପିତ୍ରନୁଗ୍ରହଃ
୭. ମାତୃ + ଅନୁମତିଃ = ମାତ୍ରନୁମତିଃ
୮. ସବିତୃ + ଉଦୟଃ = ସବିତ୍ରୁଦୟଃ
୫. ଅୟାଦି ସନ୍ଧି (ଏଚୋଽୟବାୟାବଃ)
୫.୧ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ନେ + ଅତି = ନୟତି
୨. ଚେ + ଅନମ୍ = ଚୟନମ୍
୩. ଶେ + ଅନମ୍ = ଶୟନମ୍
୪. ଯେ + ଇହ = ଯୟିହ
୫.୨ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. କସ୍ମୈ + ଅଦଦାତ୍ = କସ୍ମାୟଦଦାତ୍
୨. ଶ୍ରିୟୈ + ଔସୁକ୍ୟମ୍ = ଶ୍ରିୟାୟୌସୁକ୍ୟମ୍
୩. ଗୈ + ଅତି = ଗାୟତି
୫.୩ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ଭୋ + ଅନମ୍ = ଭବନମ୍
୨. ପୋ + ଇରଃ = ପବିରଃ
୩. ଭୋ + ଇତା = ଭବିତା
୪. ଭୋ + ଅତି = ଭବତି
୫. ଗୋ + ଏଷଣା = ଗବେଷଣା
୬. ସାଧୋ + ଋତମ୍ + ଆଚର = ସାଧବୃତମାଚର
୫.୪ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ଭୌ + ଉକଃ = ଭାବୁକଃ
୨. ନୌ + ଇକଃ = ନାବିକଃ
୩. ତୌ + ଉଭୌ = ତାବୁଭୌ
୪. ରାତ୍ରୌ + ଅହନି = ରାତ୍ରାବହନି
୫. ରବୌ + ଉଦିତେ = ରାବୁଦିତେ
୬. ଉଭୌ + ଏତୌ = ଉଭାବେତୌ
୭. ଗତୌ + ଉଭୌ = ଗତାବୁଭୌ
୬. ପୂର୍ବରୂପ ସନ୍ଧି (ଏଙଃ ପଦାନ୍ତାଦତି)
୬.୧ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ଏତେ + ଅଦ୍ୟ = ଏତେଽଦ୍ୟ
୨. ତେ + ଅପି = ତେଽପି
୩. କ୍ଷୁଦ୍ରେ + ଅପି = କ୍ଷୁଦ୍ରେଽପି
୪. ବନେ + ଅତ୍ର = ବନେଽତ୍ର
୫. ବୃକ୍ଷେ + ଅସ୍ମିନ୍ = ବୃକ୍ଷେଽସ୍ମିନ୍
୬. ସୁଖେ + ଅସୁଖେ = ସୁଖେଽସୁଖେ
୭. ଯାଚତେ + ଅୟମ୍ = ଯାଚତେଽୟମ୍
୮. ପାଚତେ + ଅର୍ଥମ୍ = ପାଚତେଽର୍ଥମ୍
୯. ତେ + ଅହମ୍ = ତେଽହମ୍
୧୦. ଗୁରବେ + ଅବଦନ୍ = ଗୁରବେଽବଦନ୍
୬.୨ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ବନ୍ଧୋ + ଅତ୍ର = ବନ୍ଧୋଽତ୍ର
୨. ଗୁରୋ + ଅହମ୍ = ଗୁରୋଽହମ୍
୬.୩ ପଠିତନିୟମାନୁସାରଂ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ପଢ଼ାଯାଇଥିବା ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସନ୍ଧି କର)
୧. ଏକାକିନୀ + ଆଗଚ୍ଛତି = ଏକାକିନୀ ଆଗଚ୍ଛତି (ପ୍ରକୃତିଭାବ)
୨. ଗଙ୍ଗା + ଅବତରତି = ଗଙ୍ଗାବତରତି (ଦୀର୍ଘ ସନ୍ଧି)
୩. ବନେ + ଅତ୍ର = ବନେଽତ୍ର (ପୂର୍ବରୂପ ସନ୍ଧି)
୪. ଉପରି + ଉପବିଶତି = ଉପର୍ଯ୍ୟୁପବିଶତି (ଯଣ ସନ୍ଧି)
୫. ଲକ୍ଷ୍ମୀ + ଇୟମ୍ = ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଇୟମ୍ (ପ୍ରକୃତିଭାବ)
୬. ବହୁ + ଇଚ୍ଛାମି = ବହ୍ଵିଚ୍ଛାମି (ଯଣ ସନ୍ଧି)
୭. ଅଶ୍ରୁତ୍ଵା + ଏବ = ଅଶ୍ରୁତ୍ଵୈବ (ବୃଦ୍ଧି ସନ୍ଧି)
୮. ପରମ + ଋତମ୍ = ପରମର୍ତ୍ତମ୍ (ଗୁଣ ସନ୍ଧି)
୯. ମୁନି + ଇଚ୍ଛା = ମୁନୀଚ୍ଛା (ଦୀର୍ଘ ସନ୍ଧି)
୭. ପ୍ରକୃତିଭାବ ସନ୍ଧି (ଅଭ୍ୟାସ)
୭.୧ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ପ୍ରବିଷ୍ଟୌ + ଆବାମ୍ = ପ୍ରବିଷ୍ଟୌ ଆବାମ୍
୨. ଗତୌ + ଇମୌ = ଗତୌ ଇମୌ
୩. ଉଦଧୌ + ଉଦିତଃ = ଉଦଧୌ ଉଦିତଃ
୪. କୌ + ଏତୌ = କୌ ଏତୌ
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୨.୨.୨ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସନ୍ଧି (Vyanjana Sandhi)
୧. ଅନୁସ୍ଵାର ସନ୍ଧି (ମୋଽନୁସ୍ଵାରଃ)
୧.୧ ଉତ୍ତରଂ କୁରୁତ ।
(ଉତ୍ତର ଦିଅ)
୧. କସ୍ମାତ୍ ପୂର୍ବ ‘ମ୍’ କାରସ୍ୟ ଅନୁସ୍ଵାରଃ ଭବତି ? (ବ୍ୟଞ୍ଜନାତ୍, ସ୍ଵରାତ୍)
୨. କସ୍ମାତ୍ ପୂର୍ବ ‘ମ୍’ କାରସ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣ ସଂଯୋଗ ଭବତି ? (ବ୍ୟଞ୍ଜନାତ୍, ସ୍ଵରାତ୍)
୧.୨ ଅଧୋଲିଖୂତେଷୁ ବାକ୍ୟେଷୁ ସନ୍ଧିଯୁକ୍ତପଦାନାଂ ନିରୂପଣଂ କୁରୁତ ।
(ନିମ୍ନଲିଖିତ ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ ସନ୍ଧିଯୁକ୍ତ ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନଟ କର)
୧. ନୈନଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତି ଶସ୍ତ୍ରାଣି ନୈନଂ ଦହତି ପାବକଃ ।
୨. ତ୍ଵୟା ସହ ଧର୍ମୀ ନୂନଂ ଯାସ୍ୟତି ।
୩. କୈବଲ୍ୟଂ ମା ସ୍ମ ଗମଃ ପାର୍ଥ ।
୪. ସଙ୍ଗଚ୍ଛଧ୍ଵଂ ସଂବଦଧ୍ଵଂ ସଂବୋ ମନାଂସି ଜାନତାମ୍ ।
୫. ବିଦ୍ୟା ଦଦାତି ବିନୟଂ ବିନୟାଦ୍ ଯାତି ପାତ୍ରତାମ୍ ।
୧.୩ ଅନୁସ୍ଵାରସନ୍ଧି ବିଧାୟ ନିମ୍ନ ପ୍ରଦତ୍ତାନୁଚ୍ଛେଦଂ ପୁନଃ ଲିଖତ ।
(ଅନୁସ୍ଵାର ସନ୍ଧି କରି ନିମ୍ନଲିଖିତ ଅନୁଚ୍ଛେଦକୁ ପୁନର୍ବାର ଲେଖ)
ଏକାଂ ମୁନିଃ ଏକାମ୍ ବାଳମୂଷିକାମ୍ ଅପଶ୍ୟତ୍ । ତାମ୍ ଗୃହମ୍ ଆନୀୟ ଡଃ ଅଚିନ୍ତୟତ୍ – ଅସ୍ୟା ବିବାହମ୍ କେନାପି ବଳିଷ୍ଟେନ ସହ କାରୟିଷ୍ୟାମି । ନୂନମ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏବ ବଳିଷ୍ଟଃ ।
ଏକାଂ ମୁନିଃ ଏକାଂ ବାଳମୂଷିକାମ୍ ଅପଶ୍ୟତ୍ । ତାଂ ଗୃହମ୍ ଆନୀୟ ସଃ ଅଚିନ୍ତୟତ୍ – ଅସ୍ୟା ବିବାହଂ କେନାପି ବଳିଷ୍ଟେନ ସହ କାରୟିଷ୍ୟାମି । ନୂନଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏବ ବଳିଷ୍ଟଃ ।
୨. ଜଶ୍ତ୍ଵ ସନ୍ଧି (ଝଲାଂ ଜଶ୍ ଝଶି)
୨.୧ ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନାନି ପୂରୟତ ।
(ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର)
୧. ଦିକ୍ + ଗଜଃ = ଦିଗ୍ଗଜଃ
୨. ଷଟ୍ + ଅଙ୍ଗାନି = ଷଡ଼ଙ୍ଗାନି
୩. ଚିତ୍ + ରୂପମ୍ = ଚିଦ୍ରୂପମ୍
୪. ସୁପ୍ + ଅନ୍ତଃ = ସୁବନ୍ତଃ
୫. ବାକ୍ + ଦାନମ୍ = ବାଗ୍ଦାନମ୍
୬. ଚିତ୍ + ଆନନ୍ଦଃ = ଚିଦାନନ୍ଦଃ
୭. ବାକ୍ + ଉତ୍ତମା = ବାଗୁତ୍ତମା
୮. ବୃହତ୍ + ରଥ = ବୃହଦ୍ରଥ
୯. ଜଗତ୍ + ବନ୍ଧୁ = ଜଗଦ୍ବନ୍ଧୁ
୧୦. ମହତ୍ + ଦାନମ୍ = ମହଦ୍ଦାନମ୍
୧୧. ମହତ୍ + ଧନମ୍ = ମହଦ୍ଧନମ୍
୩. ଚୁତ୍ଵ ସନ୍ଧି (ସ୍ତୋଃ ଶ୍ଚୁନା ଶ୍ଚୁଃ)
୩.୧ ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନାନି ପୂରୟତ ।
(ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର)
୧. ଉତ୍ + ଚାରଣମ୍ = ଉଚ୍ଚାରଣମ୍
୨. ଉତ୍ + ଚୟଃ = ଉଚ୍ଚୟଃ
୩. ତତ୍ + ଚିତ୍ରମ୍ = ତଚ୍ଚିତ୍ରମ୍
୪. ଭବତ୍ + ଚରଣେଷୁ = ଭବଚ୍ଚରଣେଷୁ
୫. ତତ୍ + ଛତ୍ରମ୍ = ତଚ୍ଛତ୍ରମ୍
୬. ସତ୍ + ଚରିତ୍ରମ୍ = ସଚ୍ଚରିତ୍ରମ୍
୭. ମହତ୍ + ଚିତ୍ରମ୍ = ମହଚ୍ଚିତ୍ରମ୍
୮. ତତ୍ + ଚିନ୍ତୟିତ୍ଵା = ତଚ୍ଚିନ୍ତୟିତ୍ଵା
୯. ବିପତ୍ + ଚିନ୍ତା = ବିପଚ୍ଚିନ୍ତା
୧୦. ଭଗବତ୍ + ଚିନ୍ତନମ୍ = ଭଗବଚ୍ଚିନ୍ତନମ୍
୪. ଲତ୍ଵ ସନ୍ଧି (ତୋର୍ଲି)
୪.୧ ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନାନି ପୂରୟତ ।
(ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର)
୧. ସମୁତ୍ + ଲାସୀ = ସମୁଲ୍ଲାସୀ
୨. ଉତ୍ + ଲେଖା = ଉଲ୍ଲେଖା
୩. ମହତ୍ + ଲଘୁ = ମହଲ୍ଲଘୁ
୪. ତତ୍ + ଲୀନଃ = ତଲ୍ଲୀନଃ
୫. ତଡ଼ିତ୍ + ଲତା = ତଡ଼ିଲ୍ଲତା
୬. ବିଦ୍ୟୁତ୍ + ଲତା = ବିଦ୍ୟୁଲ୍ଲତା
୭. ଉତ୍ + ଲଘନମ୍ = ଉଲ୍ଲଘନମ୍
୮. ତତ୍ + ଲାଙ୍ଗୁଳମ୍ = ତଲ୍ଲାଙ୍ଗୁଳମ୍
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୨.୨.୩ ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି (Visarga Sandhi)
୧. ଓ-କାର ସନ୍ଧି (ହଶି ଚ)
୧.୧ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ଶିରଃ + ଅହମ୍ = ଶିରୋଽହମ୍
୨. ମୁନିଃ + ଅହମ୍ = ମୁନୋଽହମ୍
୩. ବୁଦ୍ଧଃ + ଅହମ୍ = ବୁଦ୍ଧୋଽହମ୍
୪. ତତଃ + ଅନ୍ୟଥା = ତତୋଽନ୍ୟଥା
୫. ଜିତେନ୍ଦ୍ରଃ + ଅବଦତ୍ = ଜିତେନ୍ଦ୍ରୋଽବଦତ୍
୬. କୁତଃ + ଅୟମ୍ = କୁତୋଽୟମ୍
୭. ଶାନ୍ତଃ + ଅସ୍ତି = ଶାନ୍ତୋଽସ୍ତି
୮. ମଃ + ଅପି = ମୋଽପି
୯. ଶିରଃ + ଅର୍ଚ୍ଚିତଃ = ଶିରୋଽର୍ଚ୍ଚିତଃ
୧୦. କାଳଃ + ଅୟମ୍ = କାଳୋଽୟମ୍
୧୧. ବସନ୍ତଃ + ଅକରୋତ୍ = ବସନ୍ତୋଽକରୋତ୍
୧୨. ଉଚିତଃ + ଅବସରଃ = ଉଚିତୋଽବସରଃ
୧୩. ବେଦଃ + ଅଧୀତଃ = ବେଦୋଽଧୀତଃ
୧.୨ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. କେଶତଃ + ବା = କେଶତୋ ବା
୨. ନମଃ + ପିତ୍ରେ = ନମୋ ପିତ୍ରେ
୩. ନମଃ + ବାସୁଦେବାୟ = ନମୋ ବାସୁଦେବାୟ
୪. ସିଂହଃ + ଗର୍ଜତି = ସିଂହୋ ଗର୍ଜତି
୫. ଶୁକଃ + ବଦତି = ଶୁକୋ ବଦତି
୬. ନମଃ + ନମଃ = ନମୋ ନମଃ
୭. ନମଃ + ଭଗବତେ = ନମୋ ଭଗବତେ
୮. ରମଣୀୟଃ + ମୃଗଃ = ରମଣୀୟୋ ମୃଗଃ
୯. ମେଷଃ + ଗର୍ଜତି = ମେଷୋ ଗର୍ଜତି
୧୦. ଶୋଭନଃ + ଗନ୍ଧଃ = ଶୋଭନୋ ଗନ୍ଧଃ
୧୧. ରବୀନ୍ଦ୍ରଃ + ହସତି = ରବୀନ୍ଦ୍ରୋ ହସତି
୧୨. ବାଜଃ + ଯାତି = ବାଜୋ ଯାତି
୧୩. ଶିକ୍ଷକଃ + ଲିଖତି = ଶିକ୍ଷକୋ ଲିଖତି
୧୪. ଭକ୍ତଃ + ନମତି = ଭକ୍ତୋ ନମତି
୧୫. ସୂର୍ଯ୍ୟଃ + ଭାତି = ସୂର୍ଯ୍ୟୋ ଭାତି
୧୬. ଅଶ୍ଵଃ + ଘାସମ୍ = ଅଶ୍ଵୋ ଘାସମ୍
୧.୩ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ମିଶ୍ରିତ ଅଭ୍ୟାସ)
୧. ଦେବାଃ + ମହେଶ୍ଵରଃ + ବରାନ୍ ଦଦାତି = ଦେବା ମହେଶ୍ଵରୋ ବରାନ୍ ଦଦାତି ।
୨. ଗୋପାଳଃ + ଗାଁ ଚାରୟତି = ଗୋପାଳୋ ଗାଁ ଚାରୟତି ।
୩. ବାଳକଃ + ଗୃହଂ ଗଚ୍ଛତି = ବାଳକୋ ଗୃହଂ ଗଚ୍ଛତି ।
୪. ଅର୍ଜୁନଃ + ଗାଣ୍ଡୀବଂ ଧରତି = ଅର୍ଜୁନୋ ଗାଣ୍ଡୀବଂ ଧରତି ।
୫. ସାଧକଃ + ଗାୟତ୍ରୀ ପଠତି = ସାଧକୋ ଗାୟତ୍ରୀ ପଠତି ।
୬. ଅଧ୍ୟାପକଃ + ଘଟୀ ପଶ୍ୟତି = ଅଧ୍ୟାପକୋ ଘଟୀ ପଶ୍ୟତି ।
୭. ସେବକଃ + ଘଣ୍ଟା ବାଦୟତି = ସେବକୋ ଘଣ୍ଟା ବାଦୟତି ।
୮. ଅୟମ୍ ଅୟଃ + ଜଗତ୍ କିଂରୂପମ୍ ଇତି ନ ଜାନାତି = ଅୟମୟୋ ଜଗତ୍ କିଂରୂପମିତି ନ ଜାନାତି ।
୯. ଜନକଃ + ଜନନୀ ଇତି ଶବ୍ଦଦ୍ଵୟଂ କସ୍ୟ ନ ପ୍ରିୟମ୍ ? = ଜନକୋ ଜନନୀତି ଶବ୍ଦଦ୍ଵୟଂ କସ୍ୟ ନ ପ୍ରିୟମ୍ ?
୧୦. ଶୁଭକାନ୍ତଃ + ଜଳଂ ପିବତି । = ଶୁଭକାନ୍ତୋ ଜଳଂ ପିବତି ।
୧୧. ନିରହଂକାରଃ + ଜନଃ ଭଗବତଃ ପ୍ରିୟଃ । = ନିରହଂକାରୋ ଜନୋ ଭଗବତଃ ପ୍ରିୟଃ ।
୧୨. ସର୍ପଃ + ଝଟିତି ବିଳଂ ପ୍ରବିଷ୍ଟ୍ୟ = ସର୍ପୋ ଝଟିତି ବିଳଂ ପ୍ରବିଷ୍ଟ୍ୟ ।
୧୩. ଜ୍ଞାନିନଃ + ଜ୍ଞାନଯୋଗମ୍ ଅଭ୍ୟସ୍ୟନ୍ତି = ଜ୍ଞାନିନୋ ଜ୍ଞାନଯୋଗମ୍ ଅଭ୍ୟସ୍ୟନ୍ତି ।
୧୪. ଶିରଃ + ଡମରୁ ବାଦୟତି = ଶିରୋ ଡମରୁ ବାଦୟତି ।
୧୫. ସୈନିକଃ କଃ + ଢାଲଂ ଧରତି = ସୈନିକୋ କୋ ଢାଲଂ ଧରତି ।
୧୬. ଦାନମଃ + ଦୟାଂ ନ କରୋତି = ଦାନମୋ ଦୟାଂ ନ କରୋତି ।
୧୭. ବାଳକଃ + ଦୁଗ୍ଧ ପିବତି = ବାଳକୋ ଦୁଗ୍ଧ ପିବତି ।
୧୮. ଧନଞ୍ଜୟଃ + ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କଥୟତି = ଧନଞ୍ଜୟୋ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କଥୟତି ।
୧୯. ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ + ଧର୍ମାବତାରଃ = ଯୁଧିଷ୍ଠିରୋ ଧର୍ମାବତାରଃ ।
୨୦. କଃ + ଧନଂ ନ ଇଚ୍ଛତି = କୋ ଧନଂ ନ ଇଚ୍ଛତି ।
୨୧. ନାବିକଃ + ନାବଂ ଚାଳୟତି = ନାବିକୋ ନାବଂ ଚାଳୟତି ।
୨୨. କଃ + ନିତ୍ୟଂ ସାମାଚାରପତ୍ରଂ ପଠତି ? = କୋ ନିତ୍ୟଂ ସାମାଚାରପତ୍ରଂ ପଠତି ?
୨୩. ନ୍ୟାୟାଧୀଶଃ + ନ୍ୟାୟଂ କରୋତି = ନ୍ୟାୟାଧୀଶୋ ନ୍ୟାୟଂ କରୋତି ।
୨୪. ଅୟଂ ବାଳକଃ + ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ = ଅୟଂ ବାଳକୋ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ।
୨୫. ବ୍ରାହ୍ମଣଃ + ବ୍ରହ୍ମ ଜାନାତି = ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବ୍ରହ୍ମ ଜାନାତି ।
୨୬. ସର୍ବେ ସୁଖିନଃ ଭବନ୍ତୁ = ସର୍ବେ ସୁଖିନୋ ଭବନ୍ତୁ ।
୨୭. ପରଧର୍ମୀ + ଭୟାବହଃ = ପରଧର୍ମୀ ଭୟାବହଃ ।
୨୮. ମାନତଃ + ମରଣଶୀଳଃ = ମାନତୋ ମରଣଶୀଳଃ ।
୨୯. ସାଧକଃ + ମନ୍ତ୍ରୀ ପଠତି = ସାଧକୋ ମନ୍ତ୍ରୀ ପଠତି ।
୩୦. ଅୟଂ ମମ ବାମଃ + ହସ୍ତଃ = ଅୟଂ ମମ ବାମୋ ହସ୍ତଃ ।
୩୧. ନଗାଧିରାଜଃ + ହିମାଳୟଃ ଉତ୍ତରସ୍ୟା ଦିଶି ବର୍ତ୍ତତେ । = ନଗାଧିରାଜୋ ହିମାଳୟ ଉତ୍ତରସ୍ୟା ଦିଶି ବର୍ତ୍ତତେ ।
୨. ର-କାର ସନ୍ଧି (ସ ସଜୁଷୋ ରୁଃ)
୨.୧ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ + ଯୋଗେଶ୍ଵରଃ = ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣୁର୍ଯୋଗେଶ୍ଵରଃ
୨. ରୋଗୀ + ରୋଗିଣଂ ନ ମୁଞ୍ଚତି = ରୋଗୀ ରୋଗିଣଂ ନ ମୁଞ୍ଚତି (ପ୍ରକୃତିଭାବ)
୩. ଧର୍ମୀ + ରକ୍ଷତି ରକ୍ଷିତଃ = ଧର୍ମୀ ରକ୍ଷତି ରକ୍ଷିତଃ (ପ୍ରକୃତିଭାବ)
୪. ରାବଣଃ + ଲଙ୍କାଧିପତିଃ = ରାବଣୋ ଲଙ୍କାଧିପତିଃ (ଓ-କାର ସନ୍ଧି)
୫. ସାଧକଃ + ଲୋଭୀ ନ ଭବେତ୍ = ସାଧକୋ ଲୋଭୀ ନ ଭବେତ୍ (ଓ-କାର ସନ୍ଧି)
୬. ସାଧୁଃ + ଆଗଚ୍ଛତି = ସାଧୁରାଗଚ୍ଛତି
୭. ମୁନିଃ + ଏହି = ମୁନିରେହି
୮. କବିଃ + ଅୟମ୍ = କବିରୟମ୍
୯. ପ୍ରଭୁଃ + ଆଦେଶଃ = ପ୍ରଭୁରାଦେଶଃ
୧୦. ଗୁରୁଃ + ଦେବୀ = ଗୁରୁର୍ଦେବୀ
୧୧. ହରେ + ନାମ = ହରେର୍ନାମ
୧୨. ବହିଃ + ଗମନମ୍ = ବହିର୍ଗମନମ୍
୧୩. ଅଗ୍ନିଃ + ଜ୍ଵଳତି = ଅଗ୍ନିର୍ଜ୍ଵଳତି
୧୪. ବାୟୁଃ + ବାତି = ବାୟୁର୍ବାତି
୧୫. ବୃଷ୍ଟିଃ + ବଭୂବ = ବୃଷ୍ଟିର୍ବଭୂବ
୧୬. ମୁହୁଃ + ମୁହୁଃ = ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
୧୭. ସେନାପତିଃ + ଗଚ୍ଛତି = ସେନାପତିର୍ଗଚ୍ଛତି
୧୮. କବିଃ + ଲିଖତି = କବିର୍ଲିଖତି
୧୯. ଗୁରୁଃ + ଜ୍ଞାନମ୍ = ଗୁରୁର୍ଜ୍ଞାନମ୍
୨୦. ବିଧାତୁଃ + ଲୀଳା = ବିଧାତୁର୍ଲୀଳା
୨୧. ସାଧୁଃ + ବାଞ୍ଛତି = ସାଧୁର୍ବାଞ୍ଛତି
୨.୨ ସନ୍ଧିବିଚ୍ଛେଦଂ କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧିବିଚ୍ଛେଦ କର)
୧. ରବିରୁଦେତି = ରବିଃ + ଉଦେତି
୨. ମୁନିରଧ୍ୟାପୟତ୍ = ମୁନିଃ + ଅଧ୍ୟାପୟତ୍
୩. ବଧୂରେଷା = ବଧୂଃ + ଏଷା
୪. ଲକ୍ଷ୍ମୀରିୟମ୍ = ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ + ଇୟମ୍
୫. ପିତୁରିଚ୍ଛା = ପିତୁଃ + ଇଚ୍ଛା
୬. ପିତୁରାଜ୍ଞା = ପିତୁଃ + ଆଜ୍ଞା
୭. ଗୁରୋରଗ୍ରତଃ = ଗୁରୋଃ + ଅଗ୍ରତଃ
୮. ବନ୍ଧୁରାଗତଃ = ବନ୍ଧୁଃ + ଆଗତଃ
୯. ଭାନୁରୁଦୟତି = ଭାନୁଃ + ଉଦୟତି
୧୦. ବହିରାଗଚ୍ଛ = ବହିଃ + ଆଗଚ୍ଛ
୩. ବିସର୍ଗ ଲୋପ ସନ୍ଧି (ଅତୋ ରୋରପ୍ଳୁତାଦପ୍ଳୁତେ)
୩.୧ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ବୀରଃ + ଆଗତଃ = ବୀର ଆଗତଃ
୨. ଧର୍ମାବତାରଃ + ଇବ = ଧର୍ମାବତାର ଇବ
୩. ମଲ୍ଲଃ + ଆସ୍ଫାଳୟତି = ମଲ୍ଲ ଆସ୍ଫାଳୟତି
୪. ରାମଃ + ଉବାଚ = ରାମ ଉବାଚ
୫. ରାମଃ + ଆଗଚ୍ଛତ୍ = ରାମ ଆଗଚ୍ଛତ୍
୬. ଶ୍ରୀଅରବିନ୍ଦେ + ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ = ଶ୍ରୀଅରବିନ୍ଦେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ
୭. ରାମଃ + ଇଚ୍ଛତି = ରାମ ଇଚ୍ଛତି
୮. କୁତଃ + ଇଚ୍ଛତି = କୁତ ଇଚ୍ଛତି
୯. ଅର୍ଜୁନଃ + ଉବାଚ = ଅର୍ଜୁନ ଉବାଚ
୧୦. ସୂର୍ଯ୍ୟଃ + ଉଦେତି = ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦେତି
୧୧. ରାମଃ + ଐଚ୍ଛତ୍ = ରାମ ଐଚ୍ଛତ୍
୧୨. ରାମଃ + ଉକ୍ତବାନ୍ = ରାମ ଉକ୍ତବାନ୍
୧୩. ଶିକ୍ଷକଃ + ଓଙ୍କାରମ୍ ଉଚ୍ଚାରୟତି = ଶିକ୍ଷକ ଓଙ୍କାରମ୍ ଉଚ୍ଚାରୟତି
୩.୨ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ଦର୍ଶକାଃ + ଅପଶ୍ୟନ୍ = ଦର୍ଶକା ଅପଶ୍ୟନ୍
୨. ବାଳିକାଃ + ଅନୃତ୍ୟନ୍ = ବାଳିକା ଅନୃତ୍ୟନ୍
୩. ଛାତ୍ରୀ + ଅସ୍ମିନ୍ ବିଦ୍ୟାପୀଠେ ସ୍ଵଚ୍ଛୟଂ ପଠନ୍ତି = ଛାତ୍ରୀ ଅସ୍ମିନ୍ ବିଦ୍ୟାପୀଠେ ସ୍ଵଚ୍ଛୟଂ ପଠନ୍ତି
୪. ସାଧିକାଃ + ଆଶ୍ରମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି = ସାଧିକା ଆଶ୍ରମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି
୫. ମୟୂରାଃ + ଆନନ୍ଦେନ ନୃତ୍ୟନ୍ତି = ମୟୂରା ଆନନ୍ଦେନ ନୃତ୍ୟନ୍ତି
୬. ଛାତ୍ରୀ + ଈଶୋପନିଷଦଂ ପଠନ୍ତି = ଛାତ୍ରୀ ଈଶୋପନିଷଦଂ ପଠନ୍ତି
୭. ଛାତ୍ରୀ + ଇମେ = ଛାତ୍ରୀ ଇମେ
୮. କୃଷକାଃ + ଉପହାରଂ ଲଭନ୍ତେ = କୃଷକା ଉପହାରଂ ଲଭନ୍ତେ
୯. ସେବକାଃ + ଉଦ୍ୟାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି = ସେବକା ଉଦ୍ୟାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି
୧୦. କେଚନ ଅଧ୍ୟାପକାଃ + ଋଷିତ୍ଵମ୍ ଅର୍ହନ୍ତି = କେଚନ ଅଧ୍ୟାପକା ଋଷିତ୍ଵମ୍ ଅର୍ହନ୍ତି
୧୧. ଭାରତୀୟାଃ + ଐକ୍ୟଂ କାମୟନ୍ତେ = ଭାରତୀୟା ଐକ୍ୟଂ କାମୟନ୍ତେ
୩.୩ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ମେଘାଃ + ଗର୍ଜନ୍ତି = ମେଘା ଗର୍ଜନ୍ତି
୨. ମୟୂରାଃ + ନୃତ୍ୟନ୍ତି = ମୟୂରା ନୃତ୍ୟନ୍ତି
୩. ବିହଗାଃ + ଡୟନ୍ତେ = ବିହଗା ଡୟନ୍ତେ
୪. କୃଷକାଃ + ହୃଷ୍ୟନ୍ତି = କୃଷକା ହୃଷ୍ୟନ୍ତି
୪. ସ-କାର ସନ୍ଧି (ବିସର୍ଜନୀୟସ୍ୟ ସଃ)
୪.୧ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ବାଳକଃ + କନ୍ଦୁକେନ ଖେଳତି = ବାଳକଃ କନ୍ଦୁକେନ ଖେଳତି (ବିକଳ୍ପରେ ବାଳକସ୍କନ୍ଦୁକେନ ଖେଳତି)
୨. ଗୋପାଳଃ + ଖାଦ୍ୟ ବିତରତି = ଗୋପାଳଃ ଖାଦ୍ୟ ବିତରତି (ବିକଳ୍ପରେ ଗୋପାଳସ୍କାଦ୍ୟ ବିତରତି)
୩. ଛାତ୍ରୀ + ଖେଳାଙ୍ଗନଂ ଗଚ୍ଛତି = ଛାତ୍ରୀ ଖେଳାଙ୍ଗନଂ ଗଚ୍ଛତି (ବିକଳ୍ପରେ ଛାତ୍ରୀସ୍କେଳାଙ୍ଗନଂ ଗଚ୍ଛତି)
୪.୨ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ପୁନଃ + ଚ = ପୁନଶ୍ଚ
୨. କଃ + ଚନ = କଶ୍ଚନ
୩. ରାମଃ + ଚ = ରାମଶ୍ଚ
୪. ଗାବାଃ + ଚରନ୍ତି = ଗାବଶ୍ଚରନ୍ତି
୫. ପୂର୍ଣ୍ଣା + ଚନ୍ଦ୍ର = ପୂର୍ଣ୍ଣଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର
୬. ନିଃ + ଚୟ = ନିଶ୍ଚୟଃ
୭. ଶିରଃ + ଛେଦଃ = ଶିରଶ୍ଛେଦଃ
୮. ତରୋଃ + ଛାୟା = ତରୋଶ୍ଛାୟା
୯. ରାଜ୍ଞଃ + ଛତ୍ରମ୍ = ରାଜ୍ଞଶ୍ଛତ୍ରମ୍
୧୦. ଶଠଃ + ଛଳୟତି = ଶଠଶ୍ଛଳୟତି
୪.୩ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. କଳସୀ + ୦୦° ୦° କରୋତି = କଳସୀଷ୍ଠ୦୦° ୦° କରୋତି (ଏଠାରେ '୦୦° ୦°' ଏକ ଅଜ୍ଞାତ ଶବ୍ଦ, ତେଣୁ ଏହାକୁ 'ଟ' ବା 'ଠ' ଭାବି ସନ୍ଧି କରାଯାଇଛି । ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ 'କଳସୀ + ୦୦° ୦° କରୋତି' ଦିଆଯାଇଛି, ଯାହା ସମ୍ଭବତଃ 'କଳସୀ + ଟଙ୍କାରଂ କରୋତି' ଭଳି କିଛି ହୋଇପାରେ । ଯଦି 'ଟ' ବା 'ଠ' ଥାଏ, ତେବେ 'ଷ୍' ହେବ ।)
୪.୪ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ନମଃ + ତେ = ନମସ୍ତେ
୨. ନମଃ + ତୁଭ୍ୟମ୍ = ନମସ୍ତୁଭ୍ୟମ୍
୩. ନମଃ + ତସ୍ୟୈ = ନମସ୍ତସ୍ୟୈ
୪. ତତଃ + ତତଃ = ତତସ୍ତତଃ
୫. କଃ + ତ୍ଵମ୍ = କସ୍ତ୍ଵମ୍
୬. ଦେବାଃ + ତ୍ରାୟନ୍ତେ = ଦେବାସ୍ତ୍ରାୟନ୍ତେ
୭. ନଦ୍ୟାଃ + ତୀରେ = ନଦ୍ୟାସ୍ତୀରେ
୮. ହଂସାଃ + ତଡାଗେ ତରନ୍ତି = ହଂସାସ୍ତଡାଗେ ତରନ୍ତି
୯. ରୋଗିଣଃ + ଥୂତ୍କୁର୍ବନ୍ତି = ରୋଗିଣସ୍ଥୂତ୍କୁର୍ବନ୍ତି
୧୦. ନର୍ତ୍ତକଃ + ଥୈ ଥୈ ନୃତ୍ୟନ୍ତି = ନର୍ତ୍ତକସ୍ଥୈ ଥୈ ନୃତ୍ୟନ୍ତି
୪.୫ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ନମଃ + ଶିବାୟ = ନମଃ ଶିବାୟ / ନମଶିବାୟ
୨. ନମଃ + ଷଣ୍ମୁଖାୟ = ନମଃ ଷଣ୍ମୁଖାୟ / ନମଷ୍ଷଣ୍ମୁଖାୟ
୩. ନମଃ + ସୂର୍ଯ୍ୟାୟ = ନମଃ ସୂର୍ଯ୍ୟାୟ / ନମସ୍ସୂର୍ଯ୍ୟାୟ
ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି (ଅଭ୍ୟାସ - ମିଶ୍ରିତ)
୧. ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ତପଃ + ବନମ୍ = ତପୋବନମ୍
୨. ମନଃ + ବିକାରଃ = ମନୋବିକାରଃ
୩. ରାମଃ + ଗଚ୍ଛତି = ରାମୋ ଗଚ୍ଛତି
୪. ଯଶଃ + ଗାନମ୍ = ଯଶୋଗାନମ୍
୫. ନିଃ + ଆଶା = ନିରାଶା
୬. ନିଃ + ଈକ୍ଷଣମ୍ = ନିରୀକ୍ଷଣମ୍
୭. ନିଃ + ଉନ୍ତଃ = ନିରୁନ୍ତଃ
୮. ନିଃ + ଧନଃ = ନିର୍ଧନଃ
୯. ଦୁଃ + ନୀତିଃ = ଦୁର୍ନୀତିଃ
୧୦. ଦୁଃ + ଗତଃ = ଦୁର୍ଗତଃ
୧୧. ଦୁଃ + ଆଶା = ଦୁରାଶା
୧୨. ଦୁଃ + ମତିଃ = ଦୁର୍ମତିଃ
୧୩. ଦୁଃ + ଆଚାର = ଦୁରାଚାର
୧୪. ଦୁଃ + ଜୟଃ = ଦୁର୍ଜୟଃ
୧୫. ଦୁଃ + ବୋଧଃ = ଦୁର୍ବୋଧଃ
୨. ବିଶେଷ ବିଧି (Special Rules for Visarga Sandhi)
୨.୧ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ନମଃ + କାରଃ = ନମସ୍କାରଃ
୨. ନମଃ + କୃତଃ = ନମସ୍କୃତଃ
୩. ନମଃ + କୃତ୍ୟ = ନମସ୍କୃତ୍ୟ
୪. ପୁରଃ + କାରଃ = ପୁରସ୍କାରଃ
୫. ତିରଃ + କୃତଃ = ତିରସ୍କୃତଃ
୬. ପୁରଃ + କୃତଃ = ପୁରସ୍କୃତଃ
୭. ତିରଃ + କୃତ୍ୟ = ତିରସ୍କୃତ୍ୟ
୮. ପୁରଃ + କରୋତି = ପୁରସ୍କରୋତି
୨.୨ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ପ୍ରକୃତଃ ଉପାସନାଃ + ଔଷଧ୍ୟ ବର୍ଜୟନ୍ତି = ପ୍ରକୃତ ଉପାସନା ଔଷଧ୍ୟ ବର୍ଜୟନ୍ତି ।
୨. ଜନାଃ + ଏତାଦୃଶଂ ଦୃଶ୍ୟମ୍ ଅନ୍ୟତ୍ର ଦ୍ରଷ୍ଟୁ ନାହଁନ୍ତି = ଜନା ଏତାଦୃଶଂ ଦୃଶ୍ୟମନ୍ୟତ୍ର ଦ୍ରଷ୍ଟୁ ନାହଁନ୍ତି ।
୨.୩ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ମେଘାଃ + ଗର୍ଜନ୍ତି = ମେଘା ଗର୍ଜନ୍ତି
୨. ମୟୂରଃ + ନୃତ୍ୟନ୍ତି = ମୟୂର ନୃତ୍ୟନ୍ତି
୩. ବିହଗାଃ + ଡୟନ୍ତେ = ବିହଗା ଡୟନ୍ତେ
୪. କୃଷକାଃ + ହୃଷ୍ୟନ୍ତି = କୃଷକା ହୃଷ୍ୟନ୍ତି
୨.୪ ସନ୍ଧି କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର)
୧. ସା + ଏବ = ସୈବ (ବୃଦ୍ଧି ସନ୍ଧି)
୨. ସା + ଇବ = ସେବ (ଗୁଣ ସନ୍ଧି)
୩. ମନଃ + ତାପଃ = ମନସ୍ତାପଃ (ସ-କାର ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି)
୪. ବହିଃ + ଗମନମ୍ = ବହିର୍ଗମନମ୍ (ର-କାର ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି)
୫. ବିଦୁଃ + ରାଜତେ = ବିଦୁ ରାଜତେ (ର-କାର ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧିର ବିଶେଷ ନିୟମ)
୬. ହରଃ + ରମ୍ୟଃ = ହରି ରମ୍ୟଃ (ର-କାର ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧିର ବିଶେଷ ନିୟମ)
୭. ଦୁଃ + ଶୀଳଂ = ଦୁଃଶୀଳଂ / ଦୁଶ୍ଶୀଳଂ (ସ-କାର ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି)
୮. ନିଃ + ସଂଶୟମ୍ = ନିଃସଂଶୟମ୍ / ନିସଂଶୟମ୍ (ସ-କାର ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି)
୯. ଦୁଃ + ଶାସନମ୍ = ଦୁଃଶାସନମ୍ / ଦୁଶ୍ଶାସନମ୍ (ସ-କାର ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି)
୧୦. ପ୍ରାତଃ + ସ୍ମରଣୀୟମ୍ = ପ୍ରାତଃସ୍ମରଣୀୟମ୍ / ପ୍ରାତସ୍ସ୍ମରଣୀୟମ୍ (ସ-କାର ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି)
୧୧. ଯଶଃ + ଲାଭଃ = ଯଶୋଲାଭଃ (ଓ-କାର ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି)
୧୨. ଯଃ + ଅସୌ = ଯୋଽସୌ (ଓ-କାର ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି)
୧୩. ଓଁ ଶାନ୍ତଃ + ଶାନ୍ତଃ + ଶାନ୍ତଃ = ଓଁ ଶାନ୍ତିଃ ଶାନ୍ତିଃ ଶାନ୍ତିଃ (ବିସର୍ଗ ଲୋପ, ପ୍ରକୃତିଭାବ)
୪. ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ ଓ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Board Exam Tips & Pitfalls)
୧. ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ମନେରଖିବା: ସନ୍ଧିର ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିୟମକୁ ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝି ମନେରଖିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । କେବଳ ଉଦାହରଣ ମନେ ନ ରଖି ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ସୂତ୍ର ଆକାରରେ ମନେରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର ।
୨. ଅଭ୍ୟାସର ଗୁରୁତ୍ୱ: ସନ୍ଧି ଏକ ଅଭ୍ୟାସସାପେକ୍ଷ ବିଷୟ । ଯେତେ ଅଧିକ ଅଭ୍ୟାସ କରିବ, ସେତେ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଆସିବ । ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ସମସ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ବାରମ୍ବାର ଅଭ୍ୟାସ କର ।
୩. ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସନ୍ଧି ଚିହ୍ନଟ: ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦରେ କେଉଁ ପ୍ରକାର ସନ୍ଧି ହୋଇଛି (ସ୍ଵର, ବ୍ୟଞ୍ଜନ, ନା ବିସର୍ଗ) ତାହା ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଶିଖ । ଏହାପରେ ସେହି ସନ୍ଧିର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନିୟମ ପ୍ରୟୋଗ କର ।
୪. ଅପବାଦଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ: ସନ୍ଧିର କେତେକ ନିୟମର ଅପବାଦ ରହିଛି । ଏହି ଅପବାଦଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ମନେରଖ । ପରୀକ୍ଷାରେ ଅପବାଦରୁ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସିବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଧିକ ଥାଏ ।
୫. ସନ୍ଧିବିଚ୍ଛେଦ ଓ ସନ୍ଧି କରନ୍ତୁ: ଉଭୟ ସନ୍ଧିବିଚ୍ଛେଦ କରିବା ଏବଂ ସନ୍ଧି କରିବା ଅଭ୍ୟାସ କର । କାରଣ ପରୀକ୍ଷାରେ ଉଭୟ ପ୍ରକାର ପ୍ରଶ୍ନ ଆସିଥାଏ ।
୬. ଉଚ୍ଚାରଣ ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ: ସନ୍ଧିର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଉଚ୍ଚାରଣରେ ସୁନ୍ଦରତା । ତେଣୁ ସନ୍ଧି କରିବା ସମୟରେ ଶବ୍ଦର ଉଚ୍ଚାରଣ କିପରି ହେଉଛି, ତାହା ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଦିଅ ।
୭. ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Common Pitfalls):
ଏହି ଟିପ୍ସଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ସନ୍ଧି ପ୍ରକରଣରେ ଉନ୍ନତ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିପାରିବେ ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App