BSE ODISHA CLASS 9 • UTKAL MASTER STROKE
ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ
ଶ୍ରେଣୀ: Class 9 | ବିଷୟ: Sanskrit
ଅଧ୍ୟାୟ: Class9 Sanskrit Ch13 Padya 02 Prahelikah
୧. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ ଓ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map & Conceptual Architecture)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି "ପ୍ରହେଳିକାଃ" (ରହସ୍ୟ ବା ପହେଳି) ଉପରେ ଆଧାରିତ । ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟରେ ପ୍ରହେଳିକାଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଛି । ଏହା କେବଳ ମନୋରଞ୍ଜନର ମାଧ୍ୟମ ନୁହେଁ, ବରଂ ବୁଦ୍ଧିର ବିକାଶ, ଶବ୍ଦଜ୍ଞାନ ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ବ୍ୟାକରଣଗତ ଜ୍ଞାନ ବୃଦ୍ଧିରେ ମଧ୍ୟ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ । ପ୍ରହେଳିକାଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ବା ପ୍ରାଣୀର ବିଭିନ୍ନ ଗୁଣ ବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବିରୋଧାଭାସ (contradiction) ମାଧ୍ୟମରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥାଏ, ଯାହା ଶ୍ରୋତା ବା ପାଠକକୁ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଥାଏ । ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ୧୫ଟି ପ୍ରହେଳିକା ଦିଆଯାଇଛି, ଯାହା ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀମାନଙ୍କର ମନୋରଞ୍ଜନ ସହିତ ସେମାନଙ୍କର ଚିନ୍ତାଶକ୍ତିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିଥାଏ । କେତେକ ପ୍ରହେଳିକା ଶ୍ଳେଷ (wordplay) ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଯାହା ଏକାଧିକ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ ।
ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map):
ପ୍ରହେଳିକାଃ (ରହସ୍ୟ ବା ପହେଳି)
ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟରେ ସ୍ଥାନ:
ଋଷି ପରମ୍ପରାରୁ ଆଧୁନିକ ସାହିତ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ।
ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ (ମନ୍ତ୍ର, ନିବନ୍ଧ, ସଂହିତା, ନାଟକ, କବିତା) ।
ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀଙ୍କ ମନୋରଞ୍ଜନ ପାଇଁ ।
ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ:
ମନୋରଞ୍ଜନ ।
ବୁଦ୍ଧିର ବିକାଶ (Logical thinking) ।
ଶବ୍ଦଜ୍ଞାନ ବୃଦ୍ଧି (Vocabulary enhancement) ।
ବ୍ୟାକରଣ ଜ୍ଞାନ (Grammar knowledge) ।
ଚିନ୍ତାଶକ୍ତିର ଉତ୍ତେଜନା ।
ପ୍ରହେଳିକାର ପ୍ରକାର:
ବର୍ଣ୍ଣନାତ୍ମକ (Descriptive) ।
ଶ୍ଳେଷାତ୍ମକ (Wordplay based) ।
ପ୍ରହେଳିକା ସମାଧାନର ପଦ୍ଧତି:
ଶ୍ଳୋକକୁ ଭଲଭାବେ ପଢ଼ିବା ଓ ବୁଝିବା ।
ବିରୋଧାଭାସ ବା ଅସଙ୍ଗତିକୁ ଚିହ୍ନିବା ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଖାପ ଖାଉଥିବା ବସ୍ତୁ ବା ପ୍ରାଣୀକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ।
ଶବ୍ଦାର୍ଥ ଓ ବ୍ୟାକରଣ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରୟୋଗ ।
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଥିବା ପ୍ରହେଳିକାଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର (ସଂକ୍ଷେପରେ):
କୁରାଳଚକ୍ରମ୍ (Potter's wheel)
ବଲ୍ମୀକଃ (Anthill)
ସୂଚୀସୂତ୍ରମ୍ (Needle and thread)
ୟୁତକମ୍ (Shirt/Garment)
ଛୋଟିକା (Snapping fingers)
କରତାଳଃ (Cymbals/Clapping)
ଉପାନତ୍ (Shoe)
ନୟନମ୍ (Eye)
ନାରିକେଳଃ (Coconut)
ଶାଳଗ୍ରାମଃ (Shaligram stone)
ଅଗ୍ନିଶଳାକା (Matchstick)
ବୃଷଭଃ (Bull)
ପାର୍ବତୀ (Parvati)
ରାମ-ସୀତା ପ୍ରସଙ୍ଗ (Hanuman destroying Ashoka Vana)
କେଶବ-ଦ୍ରୋଣ ପ୍ରସଙ୍ଗ (Crow and Jackals seeing a dead body in water)
୨. ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଗାଣିତିକ ସୂତ୍ରାବଳୀ (Comprehensive Theory & Formulas)
ଏହି ବିଭାଗରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରହେଳିକାକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ଳୋକର ଅର୍ଥ, ସେଥିରେ ଥିବା ବିରୋଧାଭାସ ଏବଂ ତାହାର ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର କିପରି ଆସିଲା, ତାହା ବୁଝାଯାଇଛି ।
୧. ପ୍ରହେଳିକା:
ପର୍ବତାଗ୍ରେ ରଥୋ ୟାତି ଭୂମୌ ତିଷ୍ଠତି ସାରଥିଃ ।
ଚଲତେ ବାୟୁବେଗେନ ପଦମେକଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ।।୧।।
ଅର୍ଥ: ରଥ ପର୍ବତ ଉପରେ ଚାଲେ, କିନ୍ତୁ ସାରଥି ଭୂମିରେ ଥାଏ । ଏହା ପବନ ବେଗରେ ଚାଲେ, କିନ୍ତୁ ଏକ ପାଦ ମଧ୍ୟ ଆଗକୁ ଯାଏ ନାହିଁ ।
ବିରୋଧାଭାସ: ରଥ ପର୍ବତ ଉପରେ ଚାଲିବା, ସାରଥି ଭୂମିରେ ରହିବା, ବାୟୁବେଗରେ ଚାଲି ମଧ୍ୟ ଆଗକୁ ନ ଯିବା ।
ଉତ୍ତର: କୁରାଳଚକ୍ରମ୍ (କୁମ୍ଭାର ଚକ) । (କୁମ୍ଭାର ଚକର ଉପର ଅଂଶ ପର୍ବତ ପରି ଉଚ୍ଚ, ତାହା ଉପରେ ମାଟିପାତ୍ର ତିଆରି ହୁଏ । କୁମ୍ଭାର ଭୂମିରେ ବସି ଚକକୁ ଘୂରାଏ । ଚକ ବହୁତ ବେଗରେ ଘୂରେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ଘୁଞ୍ଚେ ନାହିଁ ।)
୨. ପ୍ରହେଳିକା:
ଅନେକସୁଷୀରଂ ବାଦ୍ୟଂ କାନ୍ତଂ ଚ ଋଷିସଂଜ୍ଞିତମ୍ ।
ଚକ୍ରିଣା ଚ ସଦାରାଧ୍ୟଂ ୟୋ ଜାନାତି ସ ପଣ୍ଡିତଃ ।।୨।।
ଅର୍ଥ: ଏହା ଏକ ବାଦ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ର ଯେଉଁଥିରେ ଅନେକ ଛିଦ୍ର ଅଛି, ଏହା ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ଏକ ଋଷିଙ୍କ ନାମରେ ନାମିତ । ଏହା ଚକ୍ରଧାରୀ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବଦା ପୂଜିତ । ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣେ, ସେ ପଣ୍ଡିତ ।
ବିରୋଧାଭାସ: ବାଦ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ର ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ନାମରେ ନାମିତ, ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ।
ଉତ୍ତର: ବଲ୍ମୀକଃ (ହୁଙ୍କା) । (ହୁଙ୍କାରେ ଅନେକ ଛିଦ୍ର ଥାଏ । ଏହା ବାଦ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ର ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ନାମ 'ବଲ୍ମୀକ' ଋଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ନାମ ସହିତ ସମାନ । ସର୍ପମାନେ ଏଥିରେ ରହୁଥିବାରୁ ଏହାକୁ ପୂଜା କରାଯାଏ ।)
୩. ପ୍ରହେଳିକା:
ଏକଶ୍ଚକ୍ଷୁର୍ନ କାକୋଽୟଂ ବିଲମିଚ୍ଛନ୍ନ ପନ୍ନଗଃ ।
କ୍ଷୀୟତେ ବର୍ଧତେ ଚୈବ ନ ସମୁଦ୍ରଃ ନ ଚ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ ।।୩।।
ଅର୍ଥ: ଏହାର ଗୋଟିଏ ଆଖି ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଏହା କାଉ ନୁହେଁ । ଏହା ଗାତରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, କିନ୍ତୁ ସାପ ନୁହେଁ । ଏହା କ୍ଷୟ ହୁଏ ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, କିନ୍ତୁ ସମୁଦ୍ର କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ର ନୁହେଁ ।
ବିରୋଧାଭାସ: ଗୋଟିଏ ଆଖି ଥାଇ କାଉ ନ ହେବା, ଗାତରେ ପଶି ସାପ ନ ହେବା, କ୍ଷୟ ଓ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇ ସମୁଦ୍ର ବା ଚନ୍ଦ୍ର ନ ହେବା ।
ଉତ୍ତର: ସୂଚୀସୂତ୍ରମ୍ (ସୂଚୀ ଓ ସୂତା - ଛୁଞ୍ଚି ଓ ସୂତା) । (ଛୁଞ୍ଚିର ଗୋଟିଏ କଣା ଥାଏ ଯାହାକୁ ଆଖି କୁହାଯାଏ । ଏହା କପଡ଼ାର ଛିଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ । ସୂତା କମିଲେ କ୍ଷୟ ହୁଏ ଓ ନୂଆ ସୂତା ଲଗାଇଲେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।)
୪. ପ୍ରହେଳିକା:
ଅସ୍ଥି ନାସ୍ତି ଶିରୋ ନାସ୍ତି ବାହୁରସ୍ତି ନିରଙ୍ଗୁଲିଃ ।
ନାସ୍ତି ପାଦଦ୍ୱୟଂ ଗାଢମଙ୍ଗମାଲିଙ୍ଗତି ସ୍ୱୟମ୍ ।।୪।।
ଅର୍ଥ: ଏହାର ହାଡ଼ ନାହିଁ, ମୁଣ୍ଡ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଆଙ୍ଗୁଠି ନ ଥିବା ବାହୁ ଅଛି । ଏହାର ଦୁଇଟି ପାଦ ନାହିଁ, ତଥାପି ଏହା ଶରୀରକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ ।
ବିରୋଧାଭାସ: ହାଡ଼ ଓ ମୁଣ୍ଡ ନ ଥାଇ ବାହୁ ଥିବା, ଆଙ୍ଗୁଠି ନ ଥିବା, ପାଦ ନ ଥାଇ ଶରୀରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବା ।
ଉତ୍ତର: ୟୁତକମ୍ (ଜାମା ବା ସାର୍ଟ) । (ଜାମାର ହାଡ଼ ବା ମୁଣ୍ଡ ନ ଥାଏ । ଏହାର ହାତ (ବାହୁ) ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଆଙ୍ଗୁଠି ନ ଥାଏ । ଏହାର ପାଦ ନ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଶରୀରକୁ ଘୋଡ଼ାଇ ରଖେ ।)
୫. ପ୍ରହେଳିକା:
ନରନାରୀସମୁତ୍ପନ୍ନା ସା ସ୍ତ୍ରୀ ଦେହବିବର୍ଜିତା ।
ଅମୁଖୀ କୁରୁତେ ଶବ୍ଦଂ ଜାତମାତ୍ରା ବିନଶ୍ୟତି ।।୫।।
ଅର୍ଥ: ଏହା ନର ଓ ନାରୀଙ୍କ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ଶରୀର ନାହିଁ । ଏହା ମୁହଁ ନ ଥାଇ ଶବ୍ଦ କରେ ଏବଂ ଜନ୍ମ ହେବା ମାତ୍ରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ।
ବିରୋଧାଭାସ: ନରନାରୀଙ୍କ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଶରୀର ନ ଥିବା, ମୁହଁ ନ ଥାଇ ଶବ୍ଦ କରିବା, ଜନ୍ମ ହେବା ମାତ୍ରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବା ।
ଉତ୍ତର: ଛୋଟିକା (ଚୁଟ୍କି ବା ଫୁଟ୍କି ମାରିବା) । (ଆଙ୍ଗୁଠି ସାହାଯ୍ୟରେ ଚୁଟ୍କି ମାରିଲେ ଶବ୍ଦ ହୁଏ । ଏହା ନର ଓ ନାରୀ ଉଭୟ କରିପାରନ୍ତି । ଏହାର ଶରୀର ନାହିଁ, ମୁହଁ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଶବ୍ଦ କରେ । ଶବ୍ଦ ହେବା ମାତ୍ରେ ତାହା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ ।)
୬. ପ୍ରହେଳିକା:
ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରସମାୟୁକ୍ତଂ ପୁଁନାମ ଚତୁରକ୍ଷରମ୍ ।
କକାରାଦି ଲକାରାନ୍ତମିହ ଜାନାତି ପଣ୍ଡିତଃ ।।୬।।
ଅର୍ଥ: ଏହା ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ଏହାର ପୁଲିଙ୍ଗ ନାମ ଚାରି ଅକ୍ଷର ବିଶିଷ୍ଟ । ଏହା 'କ' ଅକ୍ଷରରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ 'ଲ' ଅକ୍ଷରରେ ଶେଷ ହୁଏ । ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣେ, ସେ ପଣ୍ଡିତ ।
ବିରୋଧାଭାସ: ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ପୁଲିଙ୍ଗ ନାମ ଧାରଣ କରିବା ।
ଉତ୍ତର: କରତାଳଃ (କରତାଳି ବା କରତାଳ) । (କରତାଳି ଦେଲାବେଳେ ହାତର ଆକୃତି ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଏ । 'କରତାଳ' ଏକ ପୁଲିଙ୍ଗ ଶବ୍ଦ, ଚାରି ଅକ୍ଷର ବିଶିଷ୍ଟ, 'କ'ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ 'ଲ'ରେ ଶେଷ ହୁଏ ।)
୭. ପ୍ରହେଳିକା:
ଦନ୍ତୈର୍ହୀନଃ ଶିଳାଭକ୍ଷୀ ନିର୍ଜୀବୋ ବହୁଭାଷକଃ ।
ଗୁଣସ୍ୟୁତିସମୃଦ୍ଧୋଽପି ପରପାଦେନ ଗଚ୍ଛତି ।।୭।।
ଅର୍ଥ: ଏହାର ଦାନ୍ତ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ପଥର ଖାଏ । ଏହା ନିର୍ଜୀବ, କିନ୍ତୁ ବହୁତ କଥା କୁହେ । ଏହା ଗୁଣରେ ଭରପୂର ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟର ପାଦରେ ଚାଲେ ।
ବିରୋଧାଭାସ: ଦାନ୍ତ ନ ଥାଇ ପଥର ଖାଇବା, ନିର୍ଜୀବ ହୋଇ ବହୁତ କଥା କହିବା, ଗୁଣରେ ଭରପୂର ହୋଇ ଅନ୍ୟର ପାଦରେ ଚାଲିବା ।
ଉତ୍ତର: ଉପାନତ୍ (ଜୋତା) । (ଜୋତାର ଦାନ୍ତ ନ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ରାସ୍ତାରେ ଚାଲିଲାବେଳେ ଛୋଟ ପଥରକୁ ଘଷି ହୁଏ । ଏହା ନିର୍ଜୀବ, କିନ୍ତୁ ଚାଲିଲାବେଳେ ଶବ୍ଦ କରେ । ଏହା ଚମଡ଼ା ଆଦି ଗୁଣରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ମଣିଷର ପାଦରେ ଚାଲେ ।)
୮. ପ୍ରହେଳିକା:
ନ ତସ୍ୟାଦିର୍ନ ତସ୍ୟାନ୍ତୋ ମଧ୍ୟେ ୟସ୍ତସ୍ୟ ତିଷ୍ଠତି ।
ତବାପ୍ୟସ୍ତି ମମାପ୍ୟସ୍ତି ୟଦି ଜାନାସି ତଦ୍ ବଦ ।।୮।।
ଅର୍ଥ: ଏହାର ଆଦି (ଆରମ୍ଭ) ନାହିଁ, ଅନ୍ତ (ଶେଷ) ନାହିଁ । ଏହାର ମଝିରେ ଯାହା ଅଛି, ତାହା ତୁମର ବି ଅଛି, ମୋର ବି ଅଛି । ଯଦି ଜାଣିଛ, ତେବେ କୁହ ।
ବିରୋଧାଭାସ: ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନ ଥିବା, କିନ୍ତୁ ମଝିରେ ଥିବା ।
ଉତ୍ତର: ନୟନମ୍ (ଆଖି) । (ନୟନ ଶବ୍ଦର ଆଦି 'ନ' ଓ ଅନ୍ତ 'ନ' । ଏହାର ମଝିରେ 'ୟ' ଅକ୍ଷର ଅଛି । 'ୟ' ଅକ୍ଷରଟି 'ନୟନ' ଶବ୍ଦର ମଝିରେ ଥିବା ପରି, 'ତୁମର' (ତବ) ଓ 'ମୋର' (ମମ) ଶବ୍ଦର ମଝିରେ 'ୟ' ଅକ୍ଷର ନାହିଁ । ଏଠାରେ ପ୍ରହେଳିକାଟି 'ନୟନ' ଶବ୍ଦର ବର୍ଣ୍ଣ ବିନ୍ୟାସ ଉପରେ ଆଧାରିତ । 'ନ'ର ଆଦି ନାହିଁ, 'ନ'ର ଅନ୍ତ ନାହିଁ, ମଝିରେ 'ୟ' ଅଛି । 'ୟ' ତୁମର (ତବ) ଓ ମୋର (ମମ) ଶବ୍ଦରେ ନାହିଁ । ଏଠାରେ ଉତ୍ତର 'ନୟନମ୍' ଶବ୍ଦର ବର୍ଣ୍ଣଗତ ବିଶେଷତାକୁ ବୁଝାଉଛି ।)
୯. ପ୍ରହେଳିକା:
ବୃକ୍ଷାଗ୍ରବାସୀ ନ ଚ ପକ୍ଷିରାଜ-
ସ୍ତ୍ରିନେତ୍ରଧାରୀ ନ ଚ ଶୂଳପାଣିଃ ।
ତ୍ୱଗ୍ୱସ୍ତ୍ରଧାରୀ ନ ଚ ସିଦ୍ଧଯୋଗୀ
ଜଲଂ ଚ ବିଭ୍ରନ୍ନ ଘଟୋ ନ ମେଘଃ ।।୯।।
ଅର୍ଥ: ଏହା ଗଛ ଅଗରେ ବାସ କରେ, କିନ୍ତୁ ପକ୍ଷୀରାଜ (ଗରୁଡ଼) ନୁହେଁ । ଏହାର ତିନୋଟି ଆଖି ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଶୂଳପାଣି (ଶିବ) ନୁହେଁ । ଏହା ବକଳ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧେ, କିନ୍ତୁ ସିଦ୍ଧଯୋଗୀ ନୁହେଁ । ଏହା ଜଳ ଧାରଣ କରେ, କିନ୍ତୁ କଳସ ବା ମେଘ ନୁହେଁ ।
ବିରୋଧାଭାସ: ଗଛ ଅଗରେ ରହି ପକ୍ଷୀରାଜ ନ ହେବା, ତିନି ଆଖି ଥାଇ ଶିବ ନ ହେବା, ବକଳ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ସିଦ୍ଧଯୋଗୀ ନ ହେବା, ଜଳ ଧାରଣ କରି କଳସ ବା ମେଘ ନ ହେବା ।
ଉତ୍ତର: ନାରିକେଳଃ (ନଡ଼ିଆ) । (ନଡ଼ିଆ ଗଛ ଅଗରେ ଫଳେ । ଏହାର ତିନୋଟି ଆଖି ପରି ଚିହ୍ନ ଥାଏ । ଏହାର ବାହାର ଆବରଣ ବକଳ ପରି । ଏହା ଭିତରେ ଜଳ ଥାଏ ।)
୧୦. ପ୍ରହେଳିକା:
ଶ୍ୟାମଂ ଚ ବର୍ତୁଳାକାରଂ ପୁଁନାମ ଚତୁରକ୍ଷରମ୍ ।
ଶକାରାଦି ମକାରାନ୍ତଂ ୟୋ ଜାନାତି ସ ପଣ୍ଡିତଃ ।।୧୦।।
ଅର୍ଥ: ଏହା କଳା ଓ ଗୋଲାକାର, ଏହାର ପୁଲିଙ୍ଗ ନାମ ଚାରି ଅକ୍ଷର ବିଶିଷ୍ଟ । ଏହା 'ଶ' ଅକ୍ଷରରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ 'ମ' ଅକ୍ଷରରେ ଶେଷ ହୁଏ । ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣେ, ସେ ପଣ୍ଡିତ ।
ବିରୋଧାଭାସ: ନାହିଁ । ଏହା ଏକ ସିଧାସଳଖ ବର୍ଣ୍ଣନାତ୍ମକ ପ୍ରହେଳିକା ।
ଉତ୍ତର: ଶାଳଗ୍ରାମଃ (ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳା) । (ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳା କଳା ଓ ଗୋଲାକାର ହୋଇଥାଏ । 'ଶାଳଗ୍ରାମ' ଏକ ପୁଲିଙ୍ଗ ଶବ୍ଦ, ଚାରି ଅକ୍ଷର ବିଶିଷ୍ଟ, 'ଶ'ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ 'ମ'ରେ ଶେଷ ହୁଏ ।)
୧୧. ପ୍ରହେଳିକା:
କୃଷ୍ଣମୁଖୀ ଚ ଗୌରାଙ୍ଗୀ ସଦା ପେଟିକାବାସିନୀ ।
ଅଗ୍ନିଂ ବମତି ଶୀଘ୍ର ହୀ ପେଟିକୟା ପ୍ରଘର୍ଷିତା ।।୧୧।।
ଅର୍ଥ: ଏହାର ମୁହଁ କଳା ଓ ଶରୀର ଗୋରା । ଏହା ସର୍ବଦା ପେଟିକା (ବାକ୍ସ) ମଧ୍ୟରେ ବାସ କରେ । ପେଟିକା ସହିତ ଘଷି ହେଲେ ଏହା ଶୀଘ୍ର ଅଗ୍ନି ବାହାର କରେ ।
ବିରୋଧାଭାସ: ନାହିଁ । ଏହା ଏକ ସିଧାସଳଖ ବର୍ଣ୍ଣନାତ୍ମକ ପ୍ରହେଳିକା ।
ଉତ୍ତର: ଅଗ୍ନିଶଳାକା (ଦିଆସିଲି କାଠି) । (ଦିଆସିଲି କାଠିର ମୁଣ୍ଡ କଳା ଓ ଶରୀର ଗୋରା । ଏହା ଦିଆସିଲି ବାକ୍ସରେ ରହେ । ବାକ୍ସରେ ଘଷିଲେ ନିଆଁ ବାହାରେ ।)
୧୨. ପ୍ରହେଳିକା:
ଗୋପାଲୋ ନୈବ ଗୋପାଲଃ ତ୍ରିଶୂଲୀ ନୈବ ଶଙ୍କରଃ ।
ଚକ୍ରପାଣିଃ ସ ନୋ ବିଷ୍ଣୁଃ ୟୋ ଜାନାତି ସ ପଣ୍ଡିତଃ ।।୧୨।।
ଅର୍ଥ: ଏହା ଗୋପାଳ (ଗାଈ ପାଳକ), କିନ୍ତୁ ଗୋପାଳ (କୃଷ୍ଣ) ନୁହେଁ । ଏହାର ତ୍ରିଶୂଳ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଶଙ୍କର (ଶିବ) ନୁହେଁ । ଏହାର ଚକ୍ର ଅଛି, କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁ ନୁହେଁ । ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣେ, ସେ ପଣ୍ଡିତ ।
ବିରୋଧାଭାସ: ଗୋପାଳ ହୋଇ କୃଷ୍ଣ ନ ହେବା, ତ୍ରିଶୂଳ ଧାରଣ କରି ଶିବ ନ ହେବା, ଚକ୍ର ଧାରଣ କରି ବିଷ୍ଣୁ ନ ହେବା ।
ଉତ୍ତର: ବୃଷଭଃ (ବଳଦ) । (ବଳଦ ଗାଈ ପାଳକ (ଗୋପାଳ) ସହିତ ରହେ । ଏହାର ଶିଙ୍ଗ ତ୍ରିଶୂଳ ପରି ଦେଖାଯାଏ । ଏହା ଚକ (ଗାଡ଼ି ଚକ) ଟାଣେ ।)
୧୩. ପ୍ରହେଳିକା:
ୟୁଧିଷ୍ଠିରସ୍ୟ ୟା କନ୍ୟା ନକୁଲେନ ବିବାହିତା ।
ପୂଜିତା ସହଦେବେନ ସା କନ୍ୟା ବରଦାସ୍ତୁ ମେ ।।୧୩।।
ଅର୍ଥ: ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କର ଯେଉଁ କନ୍ୟା ନକୁଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିବାହିତା ହୋଇଛନ୍ତି ଏବଂ ସହଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତା ହୋଇଛନ୍ତି, ସେହି କନ୍ୟା ମୋତେ ବର ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ ।
ବିରୋଧାଭାସ: ମହାଭାରତରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କର କୌଣସି କନ୍ୟା ନକୁଳଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିବାର ବର୍ଣ୍ଣନା ନାହିଁ । ଏହା ଏକ ଶ୍ଳେଷ ପ୍ରହେଳିକା ।
ଉତ୍ତର: ପାର୍ବତୀ । (ଏଠାରେ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ଦୁଇଟି ଅର୍ଥ ଅଛି:
ୟୁଧିଷ୍ଠିରସ୍ୟ: ଯୁଦ୍ଧରେ ସ୍ଥିର ରହୁଥିବା ବା ହିମାଳୟ (ଯୁଧି+ସ୍ଥିର) ।
କନ୍ୟା: ପୁତ୍ରୀ ।
ନକୁଲେନ: ନକୁଳ ନାମକ ପାଣ୍ଡବ ବା ଶିବ (ଯାହାଙ୍କର ନକୁଳ ନାମକ ଗଣ ଥାଏ ବା ଶିବଙ୍କର ଅନ୍ୟ ନାମ) ।
ସହଦେବେନ: ସହଦେବ ନାମକ ପାଣ୍ଡବ ବା ଦେବଗଣଙ୍କ ସହିତ ।
ସମାଧାନ: ହିମାଳୟଙ୍କର କନ୍ୟା (ପାର୍ବତୀ), ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିବାହିତା, ଦେବଗଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତା, ସେହି ପାର୍ବତୀ ମୋତେ ବର ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ ।)
୧୪. ପ୍ରହେଳିକା:
ହତୋ ହନୁମତାଽଽରାମଃ ସୀତା ହର୍ଷମୁପାଗତା ।
ରୁଦନ୍ତି ରାକ୍ଷସାଃ ସର୍ବେ ହାଽଽରାମ ! ହାଽଽରାମ ! ତଦା ।।୧୪।।
ଅର୍ଥ: ହନୁମାନ ଆରାମକୁ (ବିଶ୍ରାମ ବା ଉଦ୍ୟାନ) ହତ୍ୟା କଲେ, ସୀତା ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ । ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ "ହା ଆରାମ ! ହା ଆରାମ !" ବୋଲି କାନ୍ଦିଲେ ।
ବିରୋଧାଭାସ: ହନୁମାନ ଆରାମକୁ ହତ୍ୟା କରିବା, ସୀତା ଆନନ୍ଦିତ ହେବା, ରାକ୍ଷସମାନେ "ହା ଆରାମ" ବୋଲି କାନ୍ଦିବା । ଏହା ଏକ ଶ୍ଳେଷ ପ୍ରହେଳିକା ।
ଉତ୍ତର: ରାମ-ସୀତା ପ୍ରସଙ୍ଗ । (ଏଠାରେ 'ଆରାମଃ' ଶବ୍ଦର ଦୁଇଟି ଅର୍ଥ ଅଛି:
ଆରାମଃ (ଉଦ୍ୟାନମ୍): ହନୁମାନ ଅଶୋକ ବନ (ରାବଣର ଉଦ୍ୟାନ)କୁ ନଷ୍ଟ କଲେ । ଏଥିରେ ସୀତା ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ।
ଆରାମଃ (ରାମଃ): ରାକ୍ଷସମାନେ "ହା ରାମ ! ହା ରାମ !" ବୋଲି କାନ୍ଦିଲେ । (ଯେତେବେଳେ ହନୁମାନ ଅଶୋକ ବନ ନଷ୍ଟ କଲେ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ରାମଙ୍କ ନାମ ନେଇ କାନ୍ଦିଲେ, କିମ୍ବା ରାମଙ୍କୁ ହରାଇଥିବାରୁ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ ।)
୧୫. ପ୍ରହେଳିକା:
କେଶବଂ ପତିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ୱା ଦ୍ରୋଣଃ ହର୍ଷମୁପାଗତଃ ।
କ୍ରନ୍ଦନ୍ତି କୌରବାଃ ସର୍ବେ ହା କେଶବ ହା କେଶବ ।।୧୫।।
ଅର୍ଥ: କେଶବ (ବିଷ୍ଣୁ ବା କୃଷ୍ଣ)ଙ୍କୁ ପଡ଼ିଥିବାର ଦେଖି ଦ୍ରୋଣ (ଗୁରୁ ଦ୍ରୋଣ) ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ । ସମସ୍ତ କୌରବ "ହା କେଶବ ! ହା କେଶବ !" ବୋଲି କାନ୍ଦିଲେ ।
ବିରୋଧାଭାସ: କେଶବଙ୍କୁ ପଡ଼ିଥିବାର ଦେଖି ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଆନନ୍ଦିତ ହେବା, କୌରବମାନଙ୍କର "ହା କେଶବ" ବୋଲି କାନ୍ଦିବା । ଏହା ଏକ ଶ୍ଳେଷ ପ୍ରହେଳିକା ।
ଉତ୍ତର: କେଶବ-ଦ୍ରୋଣ ପ୍ରସଙ୍ଗ । (ଏଠାରେ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ଦୁଇଟି ଅର୍ଥ ଅଛି:
କେଶବମ୍: 'କେ' (ଜଳରେ) 'ଶବମ୍' (ଶବକୁ) ।
ଦ୍ରୋଣଃ: ଗୁରୁ ଦ୍ରୋଣ ବା କୃଷ୍ଣକାକଃ (କଳା କାଉ) ।
କୌରବାଃ: କୌରବମାନେ ବା ଶୃଗାଳାଃ (ଶିଆଳ) ।
ସମାଧାନ: ଜଳରେ ଏକ ଶବକୁ ପଡ଼ିଥିବାର ଦେଖି କଳା କାଉ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା । ସମସ୍ତ ଶିଆଳ "ହା ଜଳରେ ଶବ ! ହା ଜଳରେ ଶବ !" ବୋଲି କାନ୍ଦିଲେ ।)
୩. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (100% Complete Solved Exercises)
୧. ନିଜଭାଷୟା ଅଧୋଲିଖିତାନାଂ ଶ୍ଳୋକାନାଂ ବାକ୍ୟଦ୍ୱୟେନ ବାକ୍ୟତ୍ରୟେଣ ବା ଅର୍ଥ ଲିଖତ ।
(ନିମ୍ନଲିଖିତ ଶ୍ଳୋକଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥ ନିଜ ଭାଷାରେ ଦୁଇ ବା ତିନୋଟି ବାକ୍ୟରେ ଲେଖ ।)
(କ) अनेकसुषीरं वाद्यं कान्तं च ऋषिसज्ञितम् ।
चक्रिणा च सदाराध्यं यो जानाति च पण्डितः ।।
ଅର୍ଥ: ଏହା ଏକ ବାଦ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ର ଯେଉଁଥିରେ ଅନେକ ଛିଦ୍ର ଅଛି, ଏହା ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ଏକ ଋଷିଙ୍କ ନାମରେ ନାମିତ । ଏହା ଚକ୍ରଧାରୀ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବଦା ପୂଜିତ । ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣେ, ସେ ପଣ୍ଡିତ । (ଉତ୍ତର: ବଲ୍ମୀକଃ - ହୁଙ୍କା)
(ଖ) अस्थि नास्ति शिरो नास्ति बाहुरस्ति निरङ्गुलिः ।
नास्ति पादद्वयं गाढमङ्गमालिङ्गति स्वयम् ।।
ଅର୍ଥ: ଏହାର ହାଡ଼ ନାହିଁ, ମୁଣ୍ଡ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଆଙ୍ଗୁଠି ନ ଥିବା ବାହୁ ଅଛି । ଏହାର ଦୁଇଟି ପାଦ ନାହିଁ, ତଥାପି ଏହା ଶରୀରକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ । (ଉତ୍ତର: ୟୁତକମ୍ - ଜାମା ବା ସାର୍ଟ)
(ଗ) अर्धचन्द्रसमायुक्तं पुंनाम चतुराक्षरम् ।
ककारादि लकारान्तमिह जानाति पण्डितः ।।
ଅର୍ଥ: ଏହା ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ଏହାର ପୁଲିଙ୍ଗ ନାମ ଚାରି ଅକ୍ଷର ବିଶିଷ୍ଟ । ଏହା 'କ' ଅକ୍ଷରରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ 'ଲ' ଅକ୍ଷରରେ ଶେଷ ହୁଏ । ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣେ, ସେ ପଣ୍ଡିତ । (ଉତ୍ତର: କରତାଳଃ - କରତାଳି)
(ଘ) युधिष्ठिरस्य या कन्या नकुलेन विवाहिता
पूजिता सहदेवेन सा कन्या वरदास्तु मे ।।
ଅର୍ଥ: ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କର ଯେଉଁ କନ୍ୟା ନକୁଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିବାହିତା ହୋଇଛନ୍ତି ଏବଂ ସହଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତା ହୋଇଛନ୍ତି, ସେହି କନ୍ୟା ମୋତେ ବର ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ । (ଉତ୍ତର: ପାର୍ବତୀ)
(ଙ) श्यामं च वर्तुलाकारं पुंनाम चतुरक्षरम् ।
शकारादि मकारान्तं यो जानाति स पण्डितः ।।
ଅର୍ଥ: ଏହା କଳା ଓ ଗୋଲାକାର, ଏହାର ପୁଲିଙ୍ଗ ନାମ ଚାରି ଅକ୍ଷର ବିଶିଷ୍ଟ । ଏହା 'ଶ' ଅକ୍ଷରରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ 'ମ' ଅକ୍ଷରରେ ଶେଷ ହୁଏ । ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣେ, ସେ ପଣ୍ଡିତ । (ଉତ୍ତର: ଶାଳଗ୍ରାମଃ - ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳା)
୨. ନିଜଭାଷୟା ଏକପଦାତ୍ମକଂ / ଅତିସଂକ୍ଷିପ୍ତମ୍ ଉତ୍ତରଂ ଲିଖତ ।
(ନିଜ ଭାଷାରେ ଗୋଟିଏ ପଦରେ / ଅତି ସଂକ୍ଷେପରେ ଉତ୍ତର ଲେଖ ।)
(କ) କିଂ ଚକ୍ରିଣା ସଦାରାଧ୍ୟଂ ଭବତି ?
ଉତ୍ତର: ବଲ୍ମୀକଃ (ହୁଙ୍କା)
(ଖ) କା ସା ସ୍ତ୍ରୀ ଦେହବିବର୍ଜିତା ?
ଉତ୍ତର: ଛୋଟିକା (ଚୁଟ୍କି)
(ଗ) କା ସହଦେବେନ ପୂଜିତା ?
ଉତ୍ତର: ପାର୍ବତୀ
(ଘ) କିଂ ତ୍ୱଗ୍ୱସ୍ତ୍ରଧାରୀ ନ ଚ ସିଦ୍ଧଯୋଗୀ ?
ଉତ୍ତର: ନାରିକେଳଃ (ନଡ଼ିଆ)
(ଙ) କୃଷ୍ଣମୁଖୀ କା ସା ଗୌରାଙ୍ଗୀ ୟା ସଦା ପେଟିକାବାସିନୀ ?
ଉତ୍ତର: ଅଗ୍ନିଶଳାକା (ଦିଆସିଲି କାଠି)
(ଚ) କା ଅମୁଖୀ କୁରୁତେ ଶବ୍ଦମ୍ ?
ଉତ୍ତର: ଛୋଟିକା (ଚୁଟ୍କି)
(ଛ) କଃ ତ୍ରିନେତ୍ରଧାରୀ ନ ଚ ଶୂଳପାଣିଃ ?
ଉତ୍ତର: ନାରିକେଳଃ (ନଡ଼ିଆ)
(ଜ) କସ୍ୟ ପାଦଦ୍ୱୟଂ ନାସ୍ତି ପରଂ ଗାଢମାଲିଙ୍ଗତି ?
ଉତ୍ତର: ୟୁତକମ୍ (ଜାମା ବା ସାର୍ଟ)
(ଝ) କା ବନେ ୟାତା ବନେ ଚ ତ୍ୟକ୍ତା ?
ଉତ୍ତର: ସୀତା
୩. ସନ୍ଧିବିଚ୍ଛେଦଂ କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି ବିଚ୍ଛେଦ କର ।)
ସାକ୍ଷରୋ ନ = ସାକ୍ଷରଃ + ନ (ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି)
ୟୋ ଜାନାତି = ୟଃ + ଜାନାତି (ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି)
ସଦାରାଧ୍ୟମ୍ = ସଦା + ଆରାଧ୍ୟମ୍ (ଦୀର୍ଘ ସନ୍ଧି)
କାକୋଽୟମ୍ = କାକଃ + ଅୟମ୍ (ପୂର୍ବରୂପ ସନ୍ଧି)
ଚୈବ = ଚ + ଏବ (ବୃଦ୍ଧି ସନ୍ଧି)
ନାସ୍ତି = ନ + ଅସ୍ତି (ଦୀର୍ଘ ସନ୍ଧି)
ବାହୁରସ୍ତି = ବାହୁଃ + ଅସ୍ତି (ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି)
ଗାଢମାଲିଙ୍ଗତି = ଗାଢମ୍ + ଆଲିଙ୍ଗତି (ଅନୁସ୍ୱାର ସନ୍ଧି)
୪. ସନ୍ଧିଂ କୁରୁତ ।
(ସନ୍ଧି କର ।)
ବିଭ୍ରତ୍ + ନ = ବିଭ୍ରନ୍ନ (ଶ୍ଚୁତ୍ୱ ସନ୍ଧି)
ହର୍ଷମ୍ + ଉପାଗତଃ = ହର୍ଷମୁପାଗତଃ (ଅନୁସ୍ୱାର ସନ୍ଧି)
ଚତୁଃ + ଅକ୍ଷରମ୍ = ଚତୁରକ୍ଷରମ୍ (ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି)
ତବ + ଅପି + ଅସ୍ତି = ତବାପ୍ୟସ୍ତି (ଦୀର୍ଘ ସନ୍ଧି ଓ ଯଣ ସନ୍ଧି)
ମମ + ଅପି + ଅସ୍ତି = ମମାପ୍ୟସ୍ତି (ଦୀର୍ଘ ସନ୍ଧି ଓ ଯଣ ସନ୍ଧି)
ଦନ୍ତୈଃ + ହୀନଃ = ଦନ୍ତୈର୍ହୀନଃ (ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି)
ପଦମ୍ + ଏକମ୍ = ପଦମେକମ୍ (ଅନୁସ୍ୱାର ସନ୍ଧି)
ନ + ଏବ = ନୈବ (ବୃଦ୍ଧି ସନ୍ଧି)
ରଥଃ + ୟାତି = ରଥୋ ୟାତି (ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି)
ପର୍ବତ + ଅଗ୍ରେ = ପର୍ବତାଗ୍ରେ (ଦୀର୍ଘ ସନ୍ଧି)
୫. ବାକ୍ୟାନି ରଚୟତ ।
(ବାକ୍ୟ ଗଠନ କର ।)
ଅପି: ଅହମ୍ ଅପି ତତ୍ର ଗଚ୍ଛାମି । (ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଯାଉଛି ।)
ଏବ: ସଃ ଛାତ୍ରଃ ଏବ ପଠତି । (ସେ କେବଳ ଛାତ୍ର ପଢ଼ୁଛି ।)
ଏବମ୍: ଏବମ୍ ଏତତ୍ କାର୍ଯ୍ୟଂ କୁରୁ । (ଏହିପରି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କର ।)
ହି: ସଃ ହି ମମ ମିତ୍ରମ୍ । (ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ବନ୍ଧୁ ।)
ସଦା: ସଦା ସତ୍ୟଂ ବଦ । (ସର୍ବଦା ସତ୍ୟ କୁହ ।)
ୟଦି: ୟଦି ବୃଷ୍ଟିଃ ଭବିଷ୍ୟତି, ତର୍ହି କୃଷିଃ ଭବିଷ୍ୟତି । (ଯଦି ବର୍ଷା ହେବ, ତେବେ ଚାଷ ହେବ ।)
ତଦ୍: ତଦ୍ ପୁସ୍ତକଂ ମମ ଅସ୍ତି । (ସେହି ପୁସ୍ତକ ମୋର ଅଛି ।)
କୁରୁତେ: ବାଳକଃ କାର୍ଯ୍ୟଂ କୁରୁତେ । (ବାଳକ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି ।)
ସ୍ୱୟମ୍: ସଃ ସ୍ୱୟମ୍ ଗୃହଂ ଗଚ୍ଛତି । (ସେ ନିଜେ ଘରକୁ ଯାଉଛି ।)
ଅସ୍ତି: ରାମଃ ବାଳକଃ ଅସ୍ତି । (ରାମ ଜଣେ ବାଳକ ଅଟେ ।)
୪. ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ ଓ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Board Exam Tips & Pitfalls)
ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ (Board Exam Mastery Tips):
୧. ପ୍ରହେଳିକାଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝନ୍ତୁ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରହେଳିକାର ଶ୍ଳୋକକୁ ଅତି ଯତ୍ନର ସହ ପଢ଼ନ୍ତୁ । ଏହାର ଶବ୍ଦାର୍ଥ ଏବଂ ଭାବାର୍ଥକୁ ହୃଦୟଙ୍ଗମ କରନ୍ତୁ । ବିଶେଷ କରି ଶ୍ଳେଷ ପ୍ରହେଳିକାଗୁଡ଼ିକର ଦୁଇଟି ଯାକ ଅର୍ଥକୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ ।
୨. ମୁଖ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଓ ବିରୋଧାଭାସ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତୁ: ପ୍ରହେଳିକାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଗୁଣ ବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତୁ । କେଉଁଠି ବିରୋଧାଭାସ (contradiction) ଅଛି, ତାହା ଚିହ୍ନଟ କଲେ ଉତ୍ତର ଖୋଜିବା ସହଜ ହୁଏ ।
୩. ସନ୍ଧି ନିୟମରେ ଦକ୍ଷତା: ସନ୍ଧି ବିଚ୍ଛେଦ ଓ ସନ୍ଧି କରିବା ପରୀକ୍ଷାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ । ସ୍ୱର ସନ୍ଧି, ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସନ୍ଧି ଓ ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧିର ସମସ୍ତ ନିୟମକୁ ଭଲଭାବେ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ ।
୪. ବାକ୍ୟ ଗଠନ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ: ଦିଆଯାଇଥିବା ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ସରଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ସଂସ୍କୃତ ବାକ୍ୟ ଗଠନ କରିବା ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ । ଏଥିପାଇଁ କାରକ ଓ ବିଭକ୍ତିର ସଠିକ୍ ପ୍ରୟୋଗ ଜାଣିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
୫. ଅନୁବାଦ ଦକ୍ଷତା ବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତୁ: ଶ୍ଳୋକର ଅର୍ଥକୁ ନିଜ ଭାଷାରେ (ଓଡ଼ିଆରେ) ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ । କେବଳ ଶବ୍ଦାନୁବାଦ ନ କରି ଭାବାର୍ଥକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତୁ ।
୬. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର 'ଅର୍ଥାଃ' ବିଭାଗକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତୁ: ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ପ୍ରହେଳିକାଗୁଡ଼ିକର ସମାଧାନ ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟାକୁ ଭଲଭାବେ ପଢ଼ନ୍ତୁ । ଏହା ଆପଣଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ପ୍ରହେଳିକା ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ ।
୭. ପୁନରାବୃତ୍ତି ଓ ଅଭ୍ୟାସ: ନିୟମିତ ଭାବରେ ପୁନରାବୃତ୍ତି କରନ୍ତୁ ଏବଂ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ବାରମ୍ବାର ସମାଧାନ କରନ୍ତୁ ।
ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Common Pitfalls):
୧. ଶ୍ଳେଷ ପ୍ରହେଳିକାର ଭୁଲ୍ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଯେଉଁ ପ୍ରହେଳିକାଗୁଡ଼ିକରେ ଶ୍ଳେଷ (wordplay) ଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକର ଗଭୀର ଅର୍ଥକୁ ନ ବୁଝି କେବଳ ସାଧାରଣ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ୧୩, ୧୪, ୧୫ ନମ୍ବର ପ୍ରହେଳିକା ।
୨. ସନ୍ଧିରେ ଅସାବଧାନତା: ସନ୍ଧି ବିଚ୍ଛେଦ ବା ସନ୍ଧି କରିବା ସମୟରେ ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ପ୍ରୟୋଗ ନ କରିବା । ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧିରେ 'ର' ଓ 'ଓ' କେଉଁଠି ହେବ, ସେଥିରେ ଭୁଲ୍ କରିବା ।
୩. ବାକ୍ୟ ଗଠନରେ ବ୍ୟାକରଣଗତ ତ୍ରୁଟି: କାରକ, ବିଭକ୍ତି, ଲିଙ୍ଗ, ବଚନ, ପୁରୁଷ ଆଦିର ସଠିକ୍ ପ୍ରୟୋଗ ନ କରିବା ।
୪. ଅନୁବାଦରେ ଶବ୍ଦାନୁବାଦ: ଶ୍ଳୋକର ଭାବାର୍ଥକୁ ନ ବୁଝି କେବଳ ଶବ୍ଦକୁ ଶବ୍ଦ ଅନୁବାଦ କରିବା, ଯାହା ଅର୍ଥକୁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କରିଦିଏ ।
୫. ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦର ଭୁଲ୍ ବନାନ: ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଓଡ଼ିଆ ଲିପିରେ ଲେଖିବା ସମୟରେ ମାତ୍ରା ବା ଅକ୍ଷରରେ ଭୁଲ୍ କରିବା ।
୬. ପ୍ରଶ୍ନକୁ ନ ବୁଝି ଉତ୍ତର ଲେଖିବା: ପ୍ରଶ୍ନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ନ ବୁଝି ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବା ଭୁଲ୍ ଉତ୍ତର ଲେଖିବା ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)