ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ
ଶ୍ରେଣୀ: Class 9 | ବିଷୟ: Sanskrit
ଅଧ୍ୟାୟ: Class9 Sanskrit Ch14 Padya 03 Samayagitika
୧. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ ଓ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map & Conceptual Architecture)
୧.୧. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ (Deep Summary)
'ସମୟଗୀତିକା' ଶୀର୍ଷକ ଏହି କବିତାଟି ଡଃ. ହରେକୃଷ୍ଣମେହେରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ 'ମାତୃଗୀତିକାଞ୍ଜଳି' ନାମକ ଗୀତିକାବ୍ୟରୁ ସଂଗୃହୀତ। ଏହି କବିତାରେ କବି ସମୟର ମହିମା, ଶକ୍ତି ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟତାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ସମୟକୁ ଏଠାରେ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ, ସର୍ବନିୟନ୍ତା, ସର୍ବବିଧାତା ଏବଂ ଅଲଂଘନୀୟ ଭାବରେ ଚିତ୍ରଣ କରାଯାଇଛି।
କବି ସମୟକୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଛନ୍ତି ଯେ, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ତା'ର ଅଧୀନରେ ରହିଛି। ସମୟର ଗତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ, ଅବିରାମ ଓ ଅପ୍ରତିବନ୍ଧିତ। ଏହା ଭବସାଗରରେ ନାବ ଓ ତରଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ, ଯାହାକୁ ପାର କରିବା କଷ୍ଟକର। ସମୟର ଲୀଳା ସରଳ, ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଉତ୍ତମ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ। ଏହା ନୃତ୍ୟ, ବିଳାସ, ହାସ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦର କାରଣ ହେବା ସହ ବରଣ (ଗ୍ରହଣ) ଓ ହରଣ (ବିନାଶ) ର ମଧ୍ୟ କାରଣ। ସମୟର ଭ୍ରମ (ଲୀଳା) ବିଷମ ଓ ସୁଷମ ଉଭୟ ପ୍ରକାରର।
ସମୟ ଧନୀ ଓ ଗରିବ ଉଭୟଙ୍କୁ କିଛି ରସାଳ ବସ୍ତୁ ପ୍ରଦାନ କରେ। ଏହା କେଉଁଠି ଆଲୋକ ଦିଏ ତ କେଉଁଠି ଅନ୍ଧକାରର ବିପରୀତ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଏହାର ରୂପ ଶାନ୍ତ, ଭୟଙ୍କର ଓ ବିଶାଳ। ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱମୟ ହେଉଛି ସମୟର ନିୟମ। ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରବାହିତ ସମୟର ନଦୀର ଧାରା ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅଧୀର ଓ କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ। ଏହା ବିରହକୁ ଦୁଃଖଦାୟକ ଓ ମିଳନକୁ ମଧୁର କରିଥାଏ ଏବଂ ଦିନରାତିର ସୀମା ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହାର ଗତିକୁ କେହି ରୋକି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ସମୟର ଚକ୍ର ଉନ୍ନତି ଓ ଅବନତିର ଚିତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହା ଦୁର୍ବଳକୁ ସବଳ, ଶୁଷ୍କକୁ ସଜଳ ଓ ସରଳକୁ ବକ୍ର କରିଥାଏ। ସମୟର ନୀତି ଓ କ୍ରମ ଅଲଂଘନୀୟ। ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ସବୁକିଛି ସମୟର ବିସ୍ତାର। ସମୟର ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଚରାଚର ଜଗତ ଅସ୍ତ ହୋଇ ସ୍ମୃତିପଥରେ ରହିଛି। ସମୟର ମହିମା ଆକାଶ ପରି ଅଗମ୍ୟ। ସମୟ ବିଶ୍ୱର ନିୟନ୍ତା ଓ ନିହନ୍ତା, ବିଭିନ୍ନ କର୍ମ ଓ ଅକର୍ମର ବିଧାତା। ଏହାର ଚିର ଦାସତ୍ୱ ଉପାସନା ଯୋଗ୍ୟ। ସମୟ ମୌନୀ ଓ ନିର୍ମମ ନିର୍ମାତା। କବି ଶେଷରେ ସମୟର ଶୁଭ ଧର୍ମ ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ପ୍ରସାରିତ ହେଉ ବୋଲି କାମନା କରିଛନ୍ତି।
୧.୨. ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ (Core Objectives)
୧.୩. ସଂକଳ୍ପନାତ୍ମକ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Conceptual Mind Map)
```
ସମୟଗୀତିକା
କବି ପରିଚୟ ସମୟର ସ୍ୱରୂପ ସମୟର ପ୍ରଭାବ
ଡଃ. ହରେକୃଷ୍ଣମେହେର ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ସର୍ବନିୟନ୍ତା
ନୂଆପଡ଼ା, ସିନାପାଲି ଅଲଂଘନୀୟ ସର୍ବବିଧାତା
'ମାତୃଗୀତିକାଞ୍ଜଳି'ରୁ ସଂଗୃହୀତ ନିରନ୍ତର ଗତିଶୀଳ ଉତ୍ଥାନ-ପତନର କାରଣ
ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱମୟ (ସୌମ୍ୟ ଓ କରାଳ) ବରଣ ଓ ହରଣର କାରଣ
ମୌନୀ ଓ ନିର୍ମମ ନିର୍ମାତା କର୍ମ ଓ ଅକର୍ମର ବିଧାତା
ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ, ବର୍ତ୍ତମାନର ବିସ୍ତାର
ଚରାଚର ଜଗତର ଅସ୍ତର କାରଣ
ସମୟର ଗତି ସମୟର ଲୀଳା ସମୟର ନିୟମ
ଅବିରାମ, ଅପ୍ରତିବନ୍ଧିତ ସରଳ, ଚଞ୍ଚଳ, ଉତ୍ତମ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଅଲଂଘନୀୟ କ୍ରମ
ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅଧୀର, କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ ନୃତ୍ୟ, ବିଳାସ, ହାସ୍ୟ, ଆନନ୍ଦର କାରଣ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱମୟ ନିୟମ
ଭବସାଗରରେ ନାବ ଓ ତରଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି ବିଷମ ଓ ସୁଷମ ଭ୍ରମ ଦୁର୍ବଳକୁ ସବଳ, ଶୁଷ୍କକୁ ସଜଳ, ସରଳକୁ ବକ୍ର
ଦିନରାତିର ସୀମା ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍କର୍ଷ ଓ ଅପକର୍ଷର ଚିତ୍ର ବିରହକୁ ଦୁଃଖଦ, ମିଳନକୁ ମଧୁର
```
୨. ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଗାଣିତିକ ସୂତ୍ରାବଳୀ (Comprehensive Theory & Formulas)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ଏକ ପଦ୍ୟାଂଶ ହୋଇଥିବାରୁ ଏଥିରେ କୌଣସି ଗାଣିତିକ ସୂତ୍ରାବଳୀ ନାହିଁ। ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଭାବରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ଳୋକର ଅର୍ଥ, ବ୍ୟାକରଣଗତ ଟିପ୍ପଣୀ ଏବଂ କବିଙ୍କ ପରିଚୟ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି।
୨.୧. କବି ପରିଚୟ
୨.୨. ଶ୍ଳୋକାନୁସାରେ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟା
ଧ୍ରୁବମ୍ (Refrain):
ମୂଳ ଶ୍ଳୋକ:
समय ! नमस्ते, समय ! नमस्ते,
आत्मवशे ते सकलं शेते
विपुलं विश्वं नमयसि हस्ते ।
समय ! नमस्ते
समय ! नमस्ते ।। (ध्रुवम्)
ଅନ୍ୱୟ: ହେ ସମୟ! ତେ ନମଃ, ତେ ନମଃ। ତେ ଆତ୍ମବଶେ ସକଲଂ ଶେତେ। ବିପୁଲଂ ବିଶ୍ୱଂ ହସ୍ତେ ନମୟସି। ହେ ସମୟ! ତେ ନମଃ, ତେ ନମଃ।
ଶବ୍ଦାର୍ଥ:
ଭାବାର୍ଥ: ଏହି ଧ୍ରୁବପଦରେ କବି ସମୟକୁ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ତାକୁ ବାରମ୍ବାର ନମସ୍କାର ଜଣାଇଛନ୍ତି। ସେ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟି, ଏହି ବିଶାଳ ବିଶ୍ୱ ସମୟର ଅଧୀନରେ ରହିଛି। ସମୟ ନିଜ ହାତରେ ସବୁକିଛିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ରଖିଛି। ସମୟର ଶକ୍ତି ଅପରିସୀମ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଶ୍ଳୋକ ୧:
ମୂଳ ଶ୍ଳୋକ:
विहित-वहित्रे वीचि-विचित्रे
दुस्तर-भव-जलनिधौ निकामम्,
भवतो लीला विलोल-शीला
प्रबलं चलति नियतमविरामम् ।
अप्रतिबन्धो जगद्धमस्ते ।
समय ! नमस्ते
समय ! नमस्ते ।। (१)
ଅନ୍ୱୟ: ହେ ସମୟ! ଭବତଃ ବିହିତ-ବହିତ୍ରେ, ବୀଚି-ବିଚିତ୍ରେ, ଦୁସ୍ତର-ଭବ-ଜଳନିଧୌ ନିକାମଂ ବିଲୋଳ-ଶୀଲା ଲୀଳା ପ୍ରବଲଂ ନିୟତଂ ଅବିରାମଂ ଚଲତି। ଜଗତ୍ ତେ ଅପ୍ରତିବନ୍ଧଃ ଅସ୍ତି। ହେ ସମୟ! ତେ ନମଃ, ତେ ନମଃ।
ଶବ୍ଦାର୍ଥ:
ଭାବାର୍ଥ: ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ କବି ସମୟର ନିରନ୍ତର ଓ ଅପ୍ରତିବନ୍ଧିତ ଗତିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ସମୟର ଲୀଳା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଏହା ସଂସାର ରୂପକ ଦୁସ୍ତର ସାଗରରେ ନାବ ଓ ତରଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ। ଏହି ଲୀଳା ନିରନ୍ତର ଓ ଅବିରାମ ଭାବରେ ଚାଲିଥାଏ। ସମୟର ଗତିକୁ କେହି ରୋକି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସମଗ୍ର ଜଗତ ତା'ର ଅଧୀନ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଶ୍ଳୋକ ୨:
ମୂଳ ଶ୍ଳୋକ:
तव रमणीया गति-रमणी या
विहरति सरल-तरल-सुविकारा,
लास्य-विलासा हास्य-सुरासा
वरण-हरण-कारण-सुख-कारा ।
विषमः सुषमः सुविभ्रमस्ते ।
समय ! नमस्ते
समय ! नमस्ते ।। (२)
ଅନ୍ୱୟ: ହେ ସମୟ! ତବ ଯା ରମଣୀୟା ଗତି-ରମଣୀ ସରଳ-ତରଳ-ସୁବିକାରା ବିହରତି। ତ୍ୱଂ ଲାସ୍ୟ-ବିଳାସା, ହାସ୍ୟ-ସୁରାସା, ବରଣ-ହରଣ-କାରଣ-ସୁଖ-କାରା ଚ ଅସି। ତେ ସୁବିଭ୍ରମଃ ବିଷମଃ ସୁଷମଃ ଚ ଅସ୍ତି। ହେ ସମୟ! ତେ ନମଃ, ତେ ନମଃ।
ଶବ୍ଦାର୍ଥ:
ଭାବାର୍ଥ: ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ସମୟର ଗତି ଓ ଲୀଳାର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ସମୟର ଗତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋରମ, ସରଳ, ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଉତ୍ତମ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ। ଏହା ନୃତ୍ୟ, ବିଳାସ, ହାସ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦର କାରଣ। ସମୟ ହିଁ ବରଣ (ଗ୍ରହଣ) ଓ ହରଣ (ବିନାଶ) ର କାରଣ। ଏହାର ଲୀଳା କେତେବେଳେ କଠିନ (ବିଷମ) ତ କେତେବେଳେ ସୁନ୍ଦର (ସୁଷମ) ହୋଇଥାଏ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଶ୍ଳୋକ ୩:
ମୂଳ ଶ୍ଳୋକ:
ऋद्धं निःस्वं निखिल-खनिः स्वं
नितरां वितरसि किमपि रसालम्,
क्वचिदपि दीपं तमः प्रतीपं
रूपं सौम्य-कराल-विशालम् ।
द्वन्द्वमयोऽयं किल नियमस्ते ।
समय ! नमस्ते
समय ! नमस्ते ।। (३)
ଅନ୍ୱୟ: ହେ ସମୟ! ତ୍ୱଂ ଋଦ୍ଧଂ ନିଃସ୍ୱଂ ଚ ସ୍ୱଂ ନିଖିଲ-ଖନିଃ ନିତରାଂ କିମପି ରସାଲଂ ବିତରସି। କ୍ୱଚିଦପି ଦୀପଂ, ତମଃ ପ୍ରତୀପଂ ଚ ଅସି। ତେ ରୂପଂ ସୌମ୍ୟ-କରାଲ-ବିଶାଲଂ ଚ ଅସ୍ତି। ଅୟଂ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱମୟଃ ନିୟମଃ କିଲ ତେ ଅସ୍ତି। ହେ ସମୟ! ତେ ନମଃ, ତେ ନମଃ।
ଶବ୍ଦାର୍ଥ:
ଭାବାର୍ଥ: ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ସମୟର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱମୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ସମୟ ଧନୀ ଓ ଗରିବ ଉଭୟଙ୍କୁ ନିଜର ସମସ୍ତ ଖଣିରୁ କିଛି ଆନନ୍ଦଦାୟକ ବସ୍ତୁ ପ୍ରଦାନ କରେ। ଏହା କେଉଁଠି ଦୀପ ଭଳି ଆଲୋକ ପ୍ରଦାନ କରେ ତ କେଉଁଠି ଅନ୍ଧକାରର ବିପରୀତ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ସମୟର ରୂପ ଶାନ୍ତ, ଭୟଙ୍କର ଓ ବିଶାଳ ଉଭୟ ପ୍ରକାରର। ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱମୟତା ହିଁ ସମୟର ନିୟମ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଶ୍ଳୋକ ୪:
ମୂଳ ଶ୍ଳୋକ:
भुवि भवदीया वहति नदी या
प्रखराऽधीरा क्षणमय-धारा,
विरहं विधुरं मिलनं मधुरं
तनुते वासर-रजनी-पारा ।
न कोऽपि रोद्धं रयं क्षमस्ते ।
समय ! नमस्ते
समय ! नमस्ते ।। (४)
ଅନ୍ୱୟ: ହେ ସମୟ! ଭୁବି ଯା ଭବଦୀୟା ନଦୀ ପ୍ରଖରା ଅଧୀରା କ୍ଷଣମୟ-ଧାରା ବହତି। ତ୍ୱଂ ବିରହଂ ବିଧୁରଂ, ମିଳନଂ ମଧୁରଂ ତନୁତେ। ବାସର-ରଜନୀ-ପାରା ଚ ତନୁତେ। ତେ ରୟଂ ରୋଦ୍ଧୁଂ କୋଽପି ନ କ୍ଷମଃ। ହେ ସମୟ! ତେ ନମଃ, ତେ ନମଃ।
ଶବ୍ଦାର୍ଥ:
ଭାବାର୍ଥ: ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ସମୟକୁ ଏକ ନଦୀ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଇଛି। ପୃଥିବୀରେ ସମୟ ରୂପକ ଯେଉଁ ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି, ତାହାର ଧାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅଧୀର ଓ କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ। ଏହା ବିରହକୁ ଦୁଃଖଦାୟକ ଓ ମିଳନକୁ ମଧୁର କରିଥାଏ। ଏହା ଦିନ ଓ ରାତିର ସୀମା ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ସମୟର ଏହି ପ୍ରବଳ ଗତିକୁ କେହି ରୋକି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଶ୍ଳୋକ ୫:
ମୂଳ ଶ୍ଳୋକ:
क्वचिदुत्कर्ष क्वचिदपकर्ष
चित्रं रचयति भवतश्चक्रम्,
अबलं सबलं शुष्कं सजलं
स्वैरं कुरुते सरलं वक्रम् ।
अलङ्घनीयो नय-क्रमस्ते ।
समय ! नमस्ते
समय ! नमस्ते ।। (५)
ଅନ୍ୱୟ: ହେ ସମୟ! ଭବତଃ ଚକ୍ରଂ କ୍ୱଚିତ୍ ଉତ୍କର୍ଷଂ, କ୍ୱଚିତ୍ ଅପକର୍ଷଂ ଚିତ୍ରଂ ରଚୟତି। ତ୍ୱଂ ଅବଲଂ ସବଲଂ, ଶୁଷ୍କଂ ସଜଲଂ, ସରଲଂ ବକ୍ରଂ ଚ ସ୍ୱୈରଂ କୁରୁତେ। ତେ ନୟ-କ୍ରମଃ ଅଲଙ୍ଘନୀୟଃ ଅସ୍ତି। ହେ ସମୟ! ତେ ନମଃ, ତେ ନମଃ।
ଶବ୍ଦାର୍ଥ:
ଭାବାର୍ଥ: ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ସମୟର ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ପ୍ରଭାବକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ସମୟର ଚକ୍ର କେଉଁଠି ଉନ୍ନତି (ଉତ୍କର୍ଷ) ତ କେଉଁଠି ଅବନତି (ଅପକର୍ଷ) ର ଚିତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହା ଦୁର୍ବଳକୁ ସବଳ, ଶୁଷ୍କକୁ ସଜଳ ଏବଂ ସରଳକୁ ବକ୍ର କରିଦିଏ। ସମୟର ଏହି ନୀତି ଓ କ୍ରମକୁ କେହି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଏହା ଅଲଂଘନୀୟ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଶ୍ଳୋକ ୬:
ମୂଳ ଶ୍ଳୋକ:
भूत-भविष्यत् साम्प्रतिकं यत्
प्रसृतं तव हि वितान-समस्तम्,
स्मृतिपथमयते विधौ समय ! ते
सुचिरं चराचरं गतमस्तम् ।
अगम्य-महिमा गगन-समस्ते ।
समय ! नमस्ते
समय ! नमस्ते ।। (६)
ଅନ୍ୱୟ: ହେ ସମୟ! ଯତ୍ ଭୂତ-ଭବିଷ୍ୟତ୍ ସାମ୍ପ୍ରତିକଂ ଚ ଅସ୍ତି, ତତ୍ ସମସ୍ତଂ ହି ତବ ପ୍ରସୃତଂ ବିତାନଂ ଅସ୍ତି। ତେ ବିଧୌ ସୁଚିରଂ ଗତମସ୍ତଂ ଚରାଚରଂ ସ୍ମୃତିପଥମ୍ ଆୟତେ। ତେ ମହିମା ଗଗନ-ସମଃ ଅଗମ୍ୟଃ ଅସ୍ତି। ହେ ସମୟ! ତେ ନମଃ, ତେ ନମଃ।
ଶବ୍ଦାର୍ଥ:
ଭାବାର୍ଥ: ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ସମୟର ବ୍ୟାପକତା ଓ ମହିମାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଅତୀତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ – ଏ ସମସ୍ତ ସମୟର ହିଁ ବିସ୍ତାର। ସମୟର ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଅନେକ ଦିନରୁ ଚରାଚର ଜଗତ ଅସ୍ତ ହୋଇସାରିଛି (ବିନାଶ ହୋଇସାରିଛି) ଏବଂ କେବଳ ସ୍ମୃତିପଥରେ ରହିଛି। ସମୟର ମହିମା ଆକାଶ ପରି ଅଗମ୍ୟ ଓ ଅପହଞ୍ଚ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଶ୍ଳୋକ ୭:
ମୂଳ ଶ୍ଳୋକ:
विश्व-नियन्ता त्वमिह निहन्ता
बहुविध-कर्माकर्म-विधाता,
त्वयि चिर-दास्यं नूनमुपास्यं
मौनी त्वं निर्मम-निर्माता ।
प्रसरतु सुतरां शुभ-धर्मस्ते ।
समय ! नमस्ते
समय ! नमस्ते ।। (७)
ଅନ୍ୱୟ: ହେ ସମୟ! ତ୍ୱଂ ଇହ ବିଶ୍ୱ-ନିୟନ୍ତା, ନିହନ୍ତା, ବହୁବିଧ-କର୍ମାକର୍ମ-ବିଧାତା ଚ ଅସି। ତ୍ୱୟି ଚିର-ଦାସ୍ୟଂ ନୂନଂ ଉପାସ୍ୟଂ ଅସ୍ତି। ତ୍ୱଂ ମୌନୀ ନିର୍ମମ-ନିର୍ମାତା ଚ ଅସି। ତେ ଶୁଭ-ଧର୍ମଃ ସୁତରାଂ ପ୍ରସରତୁ। ହେ ସମୟ! ତେ ନମଃ, ତେ ନମଃ।
ଶବ୍ଦାର୍ଥ:
ଭାବାର୍ଥ: ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ସମୟର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କ୍ଷମତା ଓ ନିରପେକ୍ଷତାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ସମୟ ଏହି ବିଶ୍ୱର ନିୟନ୍ତ୍ରକ ଓ ବିନାଶକ। ଏହା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କର୍ମ ଓ ଅକର୍ମର ବିଧାତା। ସମୟର ଚିର ଦାସତ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଉପାସନା ଯୋଗ୍ୟ। ସମୟ ନୀରବ ରହି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦୟ ନିର୍ମାତା। କବି ଶେଷରେ ସମୟର ଶୁଭ ଧର୍ମ ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ପ୍ରସାରିତ ହେଉ ବୋଲି କାମନା କରିଛନ୍ତି।
୨.୩. ବ୍ୟାକରଣଗତ ଟିପ୍ପଣୀ (Grammatical Notes)
୩. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (100% Complete Solved Exercises)
ଅଭ୍ୟାସଃ
୧. ନିଜଭାଷୟା ବାକ୍ୟଦ୍ୱୟେନ ବାକ୍ୟତ୍ରୟେଣ ବା ଉତ୍ତରଂ ଲିଖତ । (ନିଜ ଭାଷାରେ ଦୁଇ ବା ତିନୋଟି ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଲେଖ।)
Q1. (କ) ସମୟସ୍ୟ ବିଭିନ୍ନରୂପତାଂ ବର୍ଣ୍ଣୟତ । (ସମୟର ବିଭିନ୍ନ ରୂପକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କର।)
ଉତ୍ତର: ସମୟର ରୂପ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱମୟ। ଏହା କେତେବେଳେ ଶାନ୍ତ (ସୌମ୍ୟ) ତ କେତେବେଳେ ଭୟଙ୍କର (କରାଳ) ଏବଂ ବିଶାଳ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଏହା କେଉଁଠି ଦୀପ ଭଳି ଆଲୋକ ପ୍ରଦାନ କରେ ତ କେଉଁଠି ଅନ୍ଧକାରର ବିପରୀତ ରୂପରେ ଥାଏ।
Q2. (ଖ) ମାନବଜୀବନେ ଉତ୍ଥାନପତନାଦିକଂ କଥଂ ସମୟସ୍ୟ ବଶୀଭୂତମ୍ ? (ମାନବ ଜୀବନରେ ଉତ୍ଥାନ-ପତନ ଆଦି କିପରି ସମୟର ଅଧୀନ?)
ଉତ୍ତର: ସମୟର ଚକ୍ର ଉତ୍ଥାନ (ଉନ୍ନତି) ଓ ପତନ (ଅବନତି) ର ଚିତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହା ଦୁର୍ବଳକୁ ସବଳ, ଶୁଷ୍କକୁ ସଜଳ ଏବଂ ସରଳକୁ ବକ୍ର କରିଦିଏ। ଏହିପରି ଭାବରେ ମାନବ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ଉତ୍ଥାନ-ପତନ ସମୟର ଅଧୀନରେ ରହିଥାଏ।
Q3. (ଗ) ସମୟସ୍ୟ ବିତାନଃ କଃ ? (ସମୟର ବିସ୍ତାର କ'ଣ?)
ଉତ୍ତର: ଭୂତକାଳ (ଅତୀତ), ଭବିଷ୍ୟତକାଳ (ଭବିଷ୍ୟତ) ଏବଂ ସାମ୍ପ୍ରତିକ କାଳ (ବର୍ତ୍ତମାନ) – ଏ ସମସ୍ତ ସମୟର ହିଁ ବିସ୍ତାର। ସମୟ ଏହି ତିନି କାଳକୁ ନିଜ ଭିତରେ ସମାହିତ କରି ରଖିଛି।
Q4. (ଘ) କା ଗତିଃ ? ସା କେନ ରୂପେଣ ଚିତ୍ରିତା ? (ତା'ର ଗତି କ'ଣ? ତାହା କେଉଁ ରୂପରେ ଚିତ୍ରିତ?)
ଉତ୍ତର: ସମୟର ଗତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋରମ, ସରଳ, ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଉତ୍ତମ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ। ଏହାକୁ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରବାହିତ ଏକ ନଦୀ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଇଛି, ଯାହାର ଧାରା ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅଧୀର ଓ କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ।
Q5. (ଙ) ସମୟଃ କଥଂ ନିର୍ମମନିର୍ମାତା ? (ସମୟ କିପରି ନିର୍ମମ ନିର୍ମାତା?)
ଉତ୍ତର: ସମୟ ନିରପେକ୍ଷ ଭାବରେ ସବୁକିଛି ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିନାଶ କରେ। ଏହା କାହା ପ୍ରତି ମମତା ବା ଦୟା ଦେଖାଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଏହାକୁ ମୌନୀ (ନୀରବ) ଓ ନିର୍ମମ (ନିର୍ଦ୍ଦୟ) ନିର୍ମାତା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୨. ନିଜଭାଷୟା ଏକପଦାତ୍ମକଂ / ଅତିସଂକ୍ଷିପ୍ତମ୍ ଉତ୍ତରଂ ଲିଖତ । (ନିଜ ଭାଷାରେ ଗୋଟିଏ ପଦରେ / ଅତି ସଂକ୍ଷେପରେ ଉତ୍ତର ଲେଖ।)
Q1. (କ) ସମୟନଦୀ କୀଦୃଶୀ ? (ସମୟ ନଦୀ କିପରି?)
ଉତ୍ତର: ପ୍ରଖରା, ଅଧୀରା, କ୍ଷଣମୟ-ଧାରା।
Q2. (ଖ) ସମୟସ୍ୟ ଲୀଲା କୀଦୃଶୀ ? (ସମୟର ଲୀଳା କିପରି?)
ଉତ୍ତର: ବିଲୋଳ-ଶୀଲା, ସରଳ-ତରଳ-ସୁବିକାରା, ବିଷମଃ-ସୁଷମଃ।
Q3. (ଗ) କା ସମୟସ୍ୟ ଗତିଃ ? (ସମୟର ଗତି କ'ଣ?)
ଉତ୍ତର: ରମଣୀୟା, ଅବିରାମା, ଅପ୍ରତିବନ୍ଧା।
Q4. (ଘ) ସମୟସ୍ୟ ଗତିଃ କେନ ରୂପେଣ ଚିତ୍ରିତା ? (ସମୟର ଗତି କେଉଁ ରୂପରେ ଚିତ୍ରିତ?)
ଉତ୍ତର: ନଦୀ ରୂପେଣ।
Q5. (ଙ) ସମୟସ୍ୟ ନିୟମଃ କୀଦୃଶଃ ? (ସମୟର ନିୟମ କିପରି?)
ଉତ୍ତର: ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱମୟଃ, ଅଲଙ୍ଘନୀୟଃ।
Q6. (ଚ) ନଦ୍ୟାଃ ପାରଦ୍ୱୟଂ କିମ୍ ? (ନଦୀର ଦୁଇ କୂଳ କ'ଣ?)
ଉତ୍ତର: ବାସର-ରଜନୀ (ଦିନ ଓ ରାତି)।
Q7. (ଛ) ସମୟଚକ୍ରଂ କିଂ ରଚୟତି ? (ସମୟ ଚକ୍ର କ'ଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ?)
ଉତ୍ତର: ଉତ୍କର୍ଷ-ଅପକର୍ଷ ଚିତ୍ରମ୍।
Q8. (ଜ) ସମୟସ୍ୟ ମହିମା କୀଦୃଶଃ ? (ସମୟର ମହିମା କିପରି?)
ଉତ୍ତର: ଅଗମ୍ୟା (ଗଗନ-ସମା)।
Q9. (ଝ) ସମୟସ୍ୟ ସର୍ବେ କଥଂ ଦାସ୍ୟଂ ଗତାଃ ? (ସମୟର ସମସ୍ତେ କିପରି ଦାସତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି?)
ଉତ୍ତର: ଆତ୍ମବଶେ ଶେତେ ଇତି କାରଣାତ୍ (ନିଜ ଅଧୀନରେ ରହିଥିବାରୁ)।
Q10. (ଞ) କଥଂ ଚରାଚରଂ ସମୟେନ ଅସ୍ତଂ ଯାତି ? (କିପରି ଚରାଚର ସମୟ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ତ ହୁଏ?)
ଉତ୍ତର: ସମୟସ୍ୟ ବିଧୌ (ସମୟର ନିୟମ ଅନୁସାରେ)।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୩. ସନ୍ଧିବିଚ୍ଛେଦଂ କୁରୁତ । (ସନ୍ଧି ବିଚ୍ଛେଦ କର।)
Q1. ନମସ୍ତେ
ଉତ୍ତର: ନମଃ + ତେ
Q2. ଦୁସ୍ତର
ଉତ୍ତର: ଦୁଃ + ତର
Q3. ନିୟତମବିରାମମ୍
ଉତ୍ତର: ନିୟତମ୍ + ଅବିରାମମ୍
Q4. ଭ୍ରମସ୍ତେ
ଉତ୍ତର: ଭ୍ରମଃ + ତେ
Q5. ସୁବିଭ୍ରମସ୍ତେ
ଉତ୍ତର: ସୁବିଭ୍ରମଃ + ତେ
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୪. ସନ୍ଧିଂ କୁରୁତ । (ସନ୍ଧି କର।)
Q1. କ୍ୱଚିତ୍ + ଅପି
ଉତ୍ତର: କ୍ୱଚିଦପି
Q2. ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱମୟଃ + ଅୟମ୍
ଉତ୍ତର: ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱମୟୋଽୟମ୍
Q3. ନିୟମଃ + ତେ
ଉତ୍ତର: ନିୟମସ୍ତେ
Q4. ପ୍ରଖରା + ଅଧୀରା
ଉତ୍ତର: ପ୍ରଖରାଽଧୀରା
Q5. କଃ + ଅପି
ଉତ୍ତର: କୋଽପି
Q6. କ୍ଷମଃ + ତେ
ଉତ୍ତର: କ୍ଷମସ୍ତେ
Q7. କ୍ୱଚିତ୍ + ଉତ୍କର୍ଷମ୍
ଉତ୍ତର: କ୍ୱଚିଦୁତ୍କର୍ଷମ୍
Q8. କ୍ୱଚିତ୍ + ଅପକର୍ଷମ୍
ଉତ୍ତର: କ୍ୱଚିଦପକର୍ଷମ୍
Q9. ତ୍ୱମ୍ + ଇହ
ଉତ୍ତର: ତ୍ୱମିହ
Q10. ନୂନମ୍ + ଉପାସ୍ୟମ୍
ଉତ୍ତର: ନୂନମୁପାସ୍ୟମ୍
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୫. ବାକ୍ୟାନି ରଚୟତ । (ବାକ୍ୟ ଗଠନ କର।)
Q1. ତେ (ତୁମର)
ଉତ୍ତର: ହେ ସମୟ! ତେ ମହିମା ଅଗମ୍ୟା ଅସ୍ତି। (ହେ ସମୟ! ତୁମର ମହିମା ଅଗମ୍ୟ ଅଟେ।)
Q2. ଚଲତି (ଚାଲୁଛି)
ଉତ୍ତର: ସମୟସ୍ୟ ଗତିଃ ନିରନ୍ତରଂ ଚଲତି। (ସମୟର ଗତି ନିରନ୍ତର ଚାଲୁଛି।)
Q3. ତବ (ତୁମର)
ଉତ୍ତର: ହେ ସମୟ! ତବ ଲୀଳା ବିଲୋଳ-ଶୀଲା ଅସ୍ତି। (ହେ ସମୟ! ତୁମର ଲୀଳା ଅତି ଚଞ୍ଚଳ ଅଟେ।)
Q4. ଯା (ଯାହା)
ଉତ୍ତର: ଯା ନଦୀ ଭୁବି ବହତି, ସା ସମୟନଦୀ ଅସ୍ତି। (ଯେଉଁ ନଦୀ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ତାହା ସମୟନଦୀ ଅଟେ।)
Q5. ନିତରାମ୍ (ଅତ୍ୟନ୍ତ)
ଉତ୍ତର: ସମୟଃ ଋଦ୍ଧଂ ନିଃସ୍ୱଂ ଚ ନିତରାମ୍ ରସାଲଂ ବିତରତି। (ସମୟ ଧନୀ ଓ ଗରିବ ଉଭୟଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ବସ୍ତୁ ପ୍ରଦାନ କରେ।)
Q6. କିଲ (ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ)
ଉତ୍ତର: ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱମୟୋଽୟଂ କିଲ ସମୟସ୍ୟ ନିୟମଃ। (ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱମୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସମୟର ନିୟମ।)
Q7. ଅୟମ୍ (ଏହି)
ଉତ୍ତର: ଅୟମ୍ ସମୟଃ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ଅସ୍ତି। (ଏହି ସମୟ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ଅଟେ।)
Q8. ବିଶାଲମ୍ (ବିଶାଳ)
ଉତ୍ତର: ସମୟସ୍ୟ ରୂପଂ ସୌମ୍ୟ-କରାଲ-ବିଶାଲମ୍ ଅସ୍ତି। (ସମୟର ରୂପ ଶାନ୍ତ, ଭୟଙ୍କର ଓ ବିଶାଳ ଅଟେ।)
Q9. ମଧୁରମ୍ (ମଧୁର)
ଉତ୍ତର: ସମୟଃ ମିଳନଂ ମଧୁରମ୍ ତନୁତେ। (ସମୟ ମିଳନକୁ ମଧୁର କରେ।)
Q10. ବହତି (ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ)
ଉତ୍ତର: ଭୁବି ସମୟନଦୀ ପ୍ରଖରା ଧାରା ବହତି। (ପୃଥିବୀରେ ସମୟନଦୀର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଧାରା ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।)
୪. ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ ଓ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Board Exam Tips & Pitfalls)
୪.୧. ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରସ୍ତୁତି ରଣନୀତି (Exam Preparation Strategies)
୧. ଶ୍ଳୋକଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥ ହୃଦୟଙ୍ଗମ କରନ୍ତୁ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ଳୋକର ଶବ୍ଦାର୍ଥ, ଅନ୍ୱୟ ଓ ଭାବାର୍ଥକୁ ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବା ସହଜ ହେବ।
୨. କବି ପରିଚୟ ମନେ ରଖନ୍ତୁ: କବିଙ୍କ ନାମ, ଜନ୍ମସ୍ଥାନ, ତାଙ୍କର ବିଶେଷତା ଏବଂ କବିତାଟି କେଉଁ ଗ୍ରନ୍ଥରୁ ସଂଗୃହୀତ, ତାହା ମନେ ରଖନ୍ତୁ। ଏଥିରୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସିପାରେ।
୩. ବ୍ୟାକରଣ ଅଂଶ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତୁ: ସନ୍ଧି, ସମାସ, ପ୍ରକୃତି-ପ୍ରତ୍ୟୟ ଆଦି ବ୍ୟାକରଣ ଅଂଶକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ। ଏହି ଅଂଶରୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସିବ।
୪. ଅନୁଶୀଳନୀ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ବାରମ୍ବାର ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ: ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ସମସ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଲେଖି ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ। ଏଥିରୁ ଅଧିକାଂଶ ପ୍ରଶ୍ନ ପରୀକ୍ଷାରେ ଆସିଥାଏ।
୫. ଓଡ଼ିଆରେ ଭାବାର୍ଥ ଲେଖିବା ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ: କୌଣସି ଶ୍ଳୋକର ଭାବାର୍ଥକୁ ନିଜ ଭାଷା ଓ ଶବ୍ଦରେ ଲେଖିବା ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ଲେଖିପାରିବେ।
୬. ସଂସ୍କୃତ ବାକ୍ୟ ଗଠନ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ: ଦିଆଯାଇଥିବା ଶବ୍ଦକୁ ନେଇ ସଂସ୍କୃତରେ ସରଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ବାକ୍ୟ ଗଠନ କରିବା ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ। ଏଥିରେ ବ୍ୟାକରଣଗତ ତ୍ରୁଟି ଯେପରି ନ ରହେ, ସେଥିପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ।
୭. ପୂର୍ବ ବର୍ଷର ପ୍ରଶ୍ନପତ୍ର ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ: ପୂର୍ବ ବର୍ଷର ପ୍ରଶ୍ନପତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସମାଧାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପରୀକ୍ଷା ପ୍ୟାଟର୍ନ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଧାରଣା ମିଳିବ।
୪.୨. ୧୦୦/୧୦୦ ସ୍କୋରିଂ ରହସ୍ୟ (100/100 Scoring Secrets)
୪.୩. ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Common Student Errors)
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App