BSE ODISHA CLASS 9 • UTKAL MASTER STROKE

ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ

ଶ୍ରେଣୀ: Class 9 | ବିଷୟ: Sanskrit

ଅଧ୍ୟାୟ: Class 9 Sanskrit Ch 16 Anuchheda 01 (ପ୍ରଥମଃ ଅନୁଚ୍ଛେଦଃ)

---

୧. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ ଓ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map & Conceptual Architecture)

---

୧.୧ ବିଷୟବସ୍ତୁର ସାରାଂଶ (Summary of the Passage)

ଏହି ଅନୁଚ୍ଛେଦଟି ଏକ ହାସ୍ୟରସାତ୍ମକ ଏବଂ ଶିକ୍ଷଣୀୟ କାହାଣୀ ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଏଥିରେ ଜଣେ ରାଜପ୍ରାସାଦର ବିଦୂଷକ (ଭଣ୍ଡ/ହସକୁରାଳି) ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା କଥୋପକଥନ ଓ ଘଟଣାବଳୀ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି ।

ବିଦୂଷକର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ନିଜର ପରିହାସ ଓ ଚତୁରତା ଦ୍ୱାରା ରାଜା ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଆମୋଦିତ କରିବା । କିନ୍ତୁ ଦିନେ ବିଦୂଷକ ମନରେ ଅହଂକାର ଓ ଅସନ୍ତୋଷ ଭାବ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା । ସେ ଭାବିଲା ଯେ ତା’ର ପରିହାସ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତେ ପ୍ରତିଦିନ ହସୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେହି ତାକୁ 'ମହାପୁରୁଷ' ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରୁନାହାନ୍ତି । ତେଣୁ ସେ ନିଜର ସମ୍ମାନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେନାପତି ପଦ ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲା । ସେ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ସେନାପତି ପଦ ଭିକ୍ଷା କଲା । ରାଜା ମଧ୍ୟ ତା’ର ଏହି ହାସ୍ୟାସ୍ପଦ ଅନୁରୋଧକୁ କୌତୁକରେ ଗ୍ରହଣ କରି 'ତଥାସ୍ତୁ' (ସେଭଳି ହେଉ) ବୋଲି କହିଲେ ।

ଏହାପରେ ବିଦୂଷକ ରାଜାଙ୍କୁ ଏକ ଖଡ୍ଗ (ତରବାରି) ମାଗିଲା । ରାଜା ପରିହାସପୂର୍ବକ ତାକୁ ଏକ ଦୀର୍ଘ (ଲମ୍ବା) ଖଡ୍ଗ ପ୍ରଦାନ କଲେ । ବିଦୂଷକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ସେହି ଖଡ୍ଗ ଧରି ସୈନ୍ୟମାନଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ଯାତ୍ରା କଲା । ରାଜା ଯେତେବେଳେ ତାକୁ ପଚାରିଲେ, "ହେ ମହାଭାଗ ! ଆପଣ କୁଆଡ଼େ ଯାଉଛନ୍ତି?", ବିଦୂଷକ ଗର୍ବର ସହ ଉତ୍ତର ଦେଲା, "ମୁଁ ସୈନ୍ୟମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଉଛି ।"

୧.୨ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Conceptual Architecture)

ବିଦୂଷକର ଚରିତ୍ର ଚିତ୍ରଣ ───► ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଦିନ ହସାଇବା ───► ମନରେ ଅସନ୍ତୋଷ (ମହାପୁରୁଷ ହେବାର ଲାଳସା)

│

▼

ସୈନ୍ୟସକାଶ ଗମନ ◄─── ଲମ୍ବା ଖଡ୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି ◄─── ରାଜାଙ୍କ ସ୍ୱୀକୃତି (ତଥାସ୍ତୁ) ◄─── ସେନାପତି ପଦ ପାଇଁ ଆବେଦନ

୧.୩ ଶିକ୍ଷଣୀୟ ଅଭିମୁଖ୍ୟ (Core Objectives)

ସଂସ୍କୃତ ଅନୁଚ୍ଛେଦ ପଠନ ଓ ଅବବୋଧ ଶକ୍ତିର ବିକାଶ କରିବା ।

ସରଳ ସଂସ୍କୃତ ବାକ୍ୟ ଗଠନ ଓ ଅନୁବାଦ ଶୈଳୀ ଶିକ୍ଷା କରିବା ।

କାରକ, ବିଭକ୍ତି, ସନ୍ଧି ଏବଂ ପ୍ରକୃତି-ପ୍ରତ୍ୟୟର ପ୍ରାୟୋଗିକ ଜ୍ଞାନ ଆହରଣ କରିବା ।

---

୨. ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ବ୍ୟାକରଣ (Comprehensive Theory & Grammar)

---

୨.୧ ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ୍ୟ (ଓଡ଼ିଆ ଲିପିରେ)

"ଅସ୍ତି କଶ୍ଚିତ୍ ବିଦୂଷକଃ । ତସ୍ୟ ପରିହାସେନ ନୃପଃ ସଦୈବ ହସତି । ଏକଦା ବିଦୂଷକଃ ଚିନ୍ତୟତି - ମମ ପରିହାସେନ ପ୍ରତିଦିନଂ ସକଲାଃ ଜନାଃ ହସନ୍ତି । ତଥାପି ନ କୋଽପି ଜନଃ ମାଂ ମହାପୁରୁଷଃ ଇତି କଥୟତି । ଭବତୁ, ଅଧୁନା ସେନାପତିପଦଂ ପ୍ରାପ୍ତବ୍ୟମ୍ । ବିଦୂଷକଃ ରାଜାନଂ ବଦତି- ମହାରାଜ ! ଇଚ୍ଛାମି ସେନାପତିପଦମ୍ । ରାଜା ଭାଷତେ- ତଥାସ୍ତୁ । ତଦା ବିଦୂଷକଃ ନୃପଂ ଖଡ୍ଗଂ ୟାଚତେ । ପରିହାସେନ ନୃପଃ ବିଦୂଷକାୟ ଦୀର୍ଘଂ ଖଡ୍ଗଂ ଦଦାତି । ତଦା ବିଦୂଷକଃ ମୋଦତେ । ସଃ ଖଡ୍ଗଂ ଧୃତ୍ୱା ଚଲତି । ନୃପଃ ତଂ ପୃଚ୍ଛତି - କୁତ୍ର ଗଚ୍ଛନ୍ତି ମହାଭାଗାଃ ? ବିଦୂଷକଃ ବଦତି - ସୈନ୍ୟସକାଶଂ ଗଚ୍ଛାମି ।"

୨.୨ ଶବ୍ଦାର୍ଥ (Word Meanings)

ଅସ୍ତି (अस्ति) - ଅଛି / ଥିଲା (ଅତୀତ କାଳ ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ)

କଶ୍ଚିତ୍ (कश्चित्) - କୌଣସି ଜଣେ

ବିଦୂଷକଃ (विदूषकः) - ଭଣ୍ଡ / ହସକୁରାଳି / କୌତୁକିଆ ଲୋକ

ତସ୍ୟ (तस्य) - ତାଙ୍କର / ତାହାର

ପରିହାସେନ (परिहासेन) - ଥଟ୍ଟାମଜା ଦ୍ୱାରା / ପରିହାସ ଦ୍ୱାରା

ନୃପଃ (नृपः) - ରାଜା

ସଦୈବ (सदैव) - ସବୁବେଳେ / ସର୍ବଦା

ହସତି (हसति) - ହସନ୍ତି

ଏକଦା (एकदा) - ଦିନେ / ଏକ ସମୟରେ

ଚିନ୍ତୟତି (चिन्तयति) - ଚିନ୍ତା କରେ / ଭାବେ

ମମ (मम) - ମୋର

ପ୍ରତିଦିନମ୍ (प्रतिदिनं) - ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିନ

ସକଲାଃ (सकलाः) - ସମସ୍ତ

ଜନାଃ (जनाः) - ଲୋକମାନେ

ହସନ୍ତି (हसन्ति) - ହସନ୍ତି (ବହୁବଚନ)

ତଥାପି (तथापि) - ତଥାପି / ତଥାପି ମଧ୍ୟ

କୋଽପି (कोऽपि) - କେହି ବି / କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ

ମାମ୍ (मां) - ମତେ / ମୋତେ

ମହାପୁରୁଷଃ (महापुरुषः) - ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତି

ଇତି (इति) - ବୋଲି

କଥୟତି (कथयति) - କହେ / କହନ୍ତି

ଭବତୁ (भवतु) - ହେଉ / ଥାଉ

ଅଧୁନା (अधुना) - ଏବେ / ବର୍ତ୍ତମାନ

ସେନାପତିପଦମ୍ (सेनापतिपदं) - ସେନାପତିର ପଦବୀ

ପ୍ରାପ୍ତବ୍ୟମ୍ (प्राप्तव्यम्) - ପାଇବା ଉଚିତ

ରାଜାନମ୍ (राजानं) - ରାଜାଙ୍କୁ

ବଦତି (वदति) - କହେ

ମହାରାଜ (महाराज) - ହେ ମହାରାଜ ! (ସମ୍ବୋଧନ)

ଇଚ୍ଛାମି (इच्छामि) - ଇଚ୍ଛା କରୁଛି / ଚାହୁଁଛି

ଭାଷତେ (भाषते) - କହନ୍ତି / କହିଲେ

ତଥାସ୍ତୁ (तथास्तु) - ସେହିପରି ହେଉ

ତଦା (तदा) - ସେତେବେଳେ

ଖଡ୍ଗମ୍ (खड्गं) - ଖଣ୍ଡା / ତରବାରି

ୟାଚତେ (याचते) - ମାଗେ / ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ

ବିଦୂଷକାୟ (विदूषकाय) - ବିଦୂଷକକୁ / ବିଦୂଷକ ପାଇଁ

ଦୀର୍ଘମ୍ (दीर्घं) - ଲମ୍ବା / ବଡ଼

ଦଦାତି (ददाति) - ଦିଅନ୍ତି

ମୋଦତେ (मोदते) - ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ / ଖୁସି ହୁଏ

ସଃ (सः) - ସେ

ଧୃତ୍ୱା (धृत्वा) - ଧରି / ଧାରଣ କରି

ଚଲତି (चलति) - ଚାଲେ / ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ

ତମ୍ (तं) - ତାଙ୍କୁ / ତାକୁ

ପୃଚ୍ଛତି (पृच्छति) - ପଚାରନ୍ତି

କୁତ୍ର (कुत्र) - କେଉଁଠାକୁ / କୁଆଡ଼େ

ଗଚ୍ଛନ୍ତି (गच्छन्ति) - ଯାଉଛନ୍ତି

ମହାଭାଗାଃ (महाभागाः) - ମହାନୁଭବ / ମହାଶୟ

ସୈନ୍ୟସକାଶମ୍ (सैन्यसकाशं) - ସୈନ୍ୟମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ

୨.୩ ସନ୍ଧି ବିଚ୍ଛେଦ (Sandhi Split)

କଶ୍ଚିତ୍ = କଃ + ଚିତ୍ (ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି)

ସଦୈବ = ସଦା + ଏବ (ବୃଦ୍ଧି ସନ୍ଧି)

କୋଽପି = କଃ + ଅପି (ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି - ଉତ୍ତ୍ୱ ସନ୍ଧି)

ତଥାସ୍ତୁ = ତଥା + ଅସ୍ତୁ (ଦୀର୍ଘ ସନ୍ଧି)

୨.୪ କାରକ ଓ ବିଭକ୍ତି ନିର୍ଣ୍ଣୟ (Karaka & Vibhakti)

ତସ୍ୟ - ସମ୍ବନ୍ଧେ ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତି ।

ପରିହାସେନ - ହେତୁ ଅର୍ଥେ ତୃତୀୟା ବିଭକ୍ତି (କିମ୍ବା କରଣ କାରକରେ ତୃତୀୟା) ।

ନୃପଃ - କର୍ତ୍ତୃକାରକରେ ପ୍ରଥମା ବିଭକ୍ତି ।

ରାଜାନମ୍ - କର୍ମ କାରକରେ ଦ୍ୱିତୀୟା ବିଭକ୍ତି ।

ନୃପଂ ଖଡ୍ଗଂ ୟାଚତେ - 'ୟାଚ୍' (ମାଗିବା) ଦ୍ୱିକର୍ମକ ଧାତୁ ଯୋଗୁଁ 'ନୃପ' ଅପାଦାନ ସ୍ଥାନରେ ଅକଥିତ କର୍ମ ହୋଇ ଦ୍ୱିତୀୟା ବିଭକ୍ତି ହୋଇଛି ଏବଂ 'ଖଡ୍ଗ' ମୁଖ୍ୟ କର୍ମରେ ଦ୍ୱିତୀୟା ବିଭକ୍ତି ହୋଇଛି ।

ବିଦୂଷକାୟ - ଦାନାର୍ଥେ ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତି (ସମ୍ପ୍ରଦାନ କାରକ) ।

ସୈନ୍ୟସକାଶମ୍ - ଗତ୍ୟର୍ଥକ ଧାତୁ 'ଗମ୍' ଯୋଗେ ଦ୍ୱିତୀୟା ବିଭକ୍ତି ।

୨.୫ ପ୍ରକୃତି ଓ ପ୍ରତ୍ୟୟ (Prakriti & Pratyaya)

ପ୍ରାପ୍ତବ୍ୟମ୍ = ପ୍ର + ଆପ୍ (ଧାତୁ) + ତବ୍ୟତ୍ (ପ୍ରତ୍ୟୟ)

ଧୃତ୍ୱା = ଧୃ (ଧାତୁ) + କ୍ତ୍ୱା (ପ୍ରତ୍ୟୟ)

ପ୍ରାପ୍ୟ = ପ୍ର + ଆପ୍ (ଧାତୁ) + ଲ୍ୟପ୍ (ପ୍ରତ୍ୟୟ)

---

୩. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (100% Solved Exercises)

---

───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────